تذکرات تاریخی پیرامون رشته «ترکی آذری»/برهان حشمتی

چهارشنبه, 03 شهریور 1395 ساعت 06:43 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

  کارشناسان مسايل شوروي متفق القول اند که يکي از عوامل فروپاشي سريع اتحاد جماهير شوروي و تبديل شدن آن به پانزده دولت کوچک تر ، سياست اشتباهي بود که نظام کمونيستي شوروي در خصوص اقوام دنبال مي کرد.

 

 رهبران شوروي به اين منظور که تحقق شعارهاي انترناسيوناليستي خود را در داخل شوروي به نمايش بگذارند، براي بسياري از اقوام درون امپراطوري شوروي، يک جمهوري به شکل دولت و با زبان و خط و پرچم و ساير نمادهاي آن تاسيس کردند و در درون اين جمهوري ها، زبان هاي قومي را رسميت بخشيدند و با تحريف تاريخ و فرهنگ مردمان ساکن در اين جمهوري ها، هويت هاي جعلي براي آنها تراشيدند و در همين راستا کتاب هاي مختلفي منتشر شد و مجلات و نشريات و روزنامه ها در خدمت اين سياست درآمد. اتحاديه هاي نويسندگان و دانشگاه هاي علوم انساني و ادبيات در جمهوري هاي شوروي سابق  در چارچوب ماموريتي که از مرکز دريافت مي کردند، هويت سازي براي اين جمهوري ها را  هر روز ابعاد جديدتري مي بخشيدند.

شوروي نيز که به قدرت و اقتدار و بزرگي خود غره بود و روزي را که اين نظام با واگرايي قومي از سوي همين جمهوري ها مواجه خواهد شد، حتي تصور هم نمي کرد، به منظور جلوگيري از بازگشت  مردمان اقوام واقع در جمهوري هاي شوروي به گذشته و ريشه تاريخي خود، هويت سازي در راستاي جدايي از ريشه هاي تاريخي اين اقوام را  سرعت مي بخشيد. کتب و مواد درسي تاريخ و زبان اين اقوام سال به سال  در  زمينه «غني سازي با هويت قومي» حجيم تر مي شد.

نهايتا در زماني که شوروي اندک اصلاحاتي را در سيستم اداري - سياسي و نظام اقتصادي خود آغاز کرد، واگرايي هويتي در اين جمهوري ها به سرعت و همچون سرطان بدخيم رشد کرد. يکي از خطرناک ترين و سريع ترين رشد سرطاني واگرايي هويتي در قفقاز ميان آذري ها و ارمني ها بروز کرد که به علت تعاليمي که در هويت سازي و هويت طلبي زمان شوروي آموخته بودند، هر يک خود را و زبان و فرهنگ و تاريخ خود را  برتر و غني تر از همگان مي دانستند و نيازي به همزيستي با سايرين نمي ديدند. نتيجه آن شد که اهالي آذري و ارمني قفقاز ضمن اعلام جدايي از مسکو و حتي قبل از اين جدايي، به جان هم افتادند و در اين دعواي هويتي، صدها هزار نفر بي خانمان و آواره و ده ها هزار نفر کشته و معلول شدند و هنوز هم اين زخم التيام نيافته است.

زيرا، بذري که سياست اشتباه شوروي در امور اقوام کاشت، نتيجه اي جز اين نيز نمي توانست داشته باشد. انترناسيوناليست هاي کمونيست براي اينکه بافته هاي ذهني خود را  به منصه ظهور برسانند، تظاهر مي کردند که به مطالبات فرهنگي و قومي و زباني در گوشه گوشه اتحاد جماهير شوروي، بيش از هر نقطه ديگر از جهان پاسخ مثبت و توده پسند، داده مي شود.

در حالي که نيازهاي اصلي توده هاي بدبخت به فراموشي سپرده مي شد، نيازهاي غيرواقعي براي آنها تعريف مي شد و احساس وجود و هويت جعلي برايشان تراشيده مي شد. شوروي بخصوص  بخاطر ملاحظاتش  با  ايران، اين سياست را بطور جدي تري  در جمهوري آذربايجان دنبال مي کرد.

باکو تلاش کرد که مطالبه داير شدن آموزش زبان آذري در مدارس و دانشگاه هاي ايران را که به هيچ وجه نياز و مطالبه اي دروني و اجتماعي در ايران نيست، در راس محورهاي تبليغاتي خود نگه دارد.

با رونق گرفتن شبکه جهاني و شکل گيري رسانه هاي اينترنتي از سايت ها گرفته تا وبلاگ ها و صفحات شبکه هاي اجتماعي، توليد محتواي پرحجم در اين زمينه، امکان فضاسازي در چارچوب خواسته باکو را  بطور غيرقابل انکاري تقويت کرد و بدون اينکه نيازي از بطن جامعه وجود داشته باشد، فضاسازي رسانه اي و سياسي موجب شد که برخي از سياستمداران در ايران تصور کنند که نياز به داير شدن رشته زبان و ادبيات آذري در جامعه وجود واقعي دارد و بايد به آن پاسخ مثبت گفت.

 

 مواد درسي که براي زبان و ادبيات و تاريخ در مدارس و دانشگاه هاي جمهوري آذربايجان و ارمنستان که مجاور ايران بودند و بسياري از مردمان آنها همواره در حسرت گذشته پرافتخار خود در درون حوزه تمدني ايران به سر مي بردند، به گونه اي تدوين و طراحي شده بود که گويي اين دو جمهوري، منشأ و مرکز اصلي زبان و ادبيات و تاريخ اقوام آذري و ارمني ايران هستند.

 اين سياست مزورانه شوروي، خواه ناخواه بر برخي کساني که کتابت به زبان قومي خود را نيز در کنار زبان رسمي و ملي کشور دنبال مي کرد، تاثير مي گذاشت. به نحوي که در مدت کوتاهي پس از برگزاري نخستين گردهمايي سراسري «ترکولوژي» در باکو در سال 1926 ( که جالب است گردهمايي سراسري ترکولوژي براي نخستين بار توسط روس هاي کمونيست طراحي شده بود)، و پس از آغاز نظام مند جعل تاريخ آذربايجان از زمان استالين و جعل نام «آذربايجان جنوبي»، شوروي توانسته بود پياده نظام قابل توجهي را براي غائله تجزيه طلبي فرقه دموکرات پيشه وري در سال هاي 1324 و 1325 / 1945 و 1946 تدارک کند و هويت طلبي جعلي و هدايت شده از خارج، تکميل کننده طرح نظامي شوروي براي جدايي طلبي در آذربايجان و بخصوص تبريز  شده بود. با آنکه وحدت ملي ايراني ها و بخصوص پايبندي آذربايجان به اين وحدت ملي اين دسيسه را خنثي کرد و تجزيه طلبان ناگزير به فرار از آذربايجان و پناه بردن به شوروي و استقرار در باکو شدند، اما نظام شوروي پيگيري اين دسيسه را رها نکرد و آن را در چارچوب سياست فرهنگي که در جمهوري سوسياليستي آذربايجان شوروي اجرا مي کرد، دنبال کرد تا  به واگرايي آذربايجان از ايران منجر شود.

  ليکن ، اين سياست به واگرايي جمهوري آذربايجان از شوروي منجر شد و اين جمهوري يکي از نخستين جاهايي بود که علم جدايي از شوروي را  برافراشت. دولت جمهوري آذربايجان بعدها همان سياستي را که شوروي در حوزه زبان و ادبيات و استفاده از آن به عنوان عامل تحريکات قومي عليه ايران پايه گذاري کرده بود، پي گرفت و ضرورت ايجاد مدارس و رشته زبان آذري در ايران ، به هدف اصلي تبليغات رسانه اي جمهوري آذربايجان تبديل شد. باکو  با پذيرش خط لاتين بجاي خط کريل و به تبعيت از ترکيه  و با بهره گيري از شبکه رسانه اي ترکيه وغرب و با هدايت فکري که از جريان صهيونيسم دريافت مي کرد، اين خط مشي تبليغي خود را  سال به سال تقويت کرد و در سفر هر مقام و هيات ايراني به باکو و حتي در تعاملات شخصي در کوچه و بازار در مسافرت هاي ايراني ها به جمهوري آذربايجان، موضوع آموزش زبان آذري، موضوعي دائمي شد که به هر نحوي مطرح مي شود.

 به اين ترتيب،  باکو تلاش کرد که مطالبه داير شدن آموزش زبان آذري در مدارس و دانشگاه هاي ايران را که به هيچ وجه نياز و مطالبه اي دروني و اجتماعي در ايران نيست، در راس محورهاي تبليغاتي خود نگه دارد. با رونق گرفتن شبکه جهاني و شکل گيري رسانه هاي اينترنتي از سايت ها گرفته تا وبلاگ ها و صفحات شبکه هاي اجتماعي، توليد محتواي پرحجم در اين زمينه، امکان فضاسازي در چارچوب خواسته باکو را  بطور غيرقابل انکاري تقويت کرد و بدون اينکه نيازي از بطن جامعه وجود داشته باشد، فضاسازي رسانه اي و سياسي موجب شد که برخي از سياستمداران در ايران تصور کنند که نياز به داير شدن رشته زبان و ادبيات آذري در جامعه وجود واقعي دارد و بايد به آن پاسخ مثبت گفت.

اين احساس کاذب در دوره اصلاحات در ايران مطرح شد و بعدها در دوره «پسااصلاحات» با تداوم برداشت هاي اشتباه تلقين شده از جانب باکو، حتي رشته اي تحت نام رشته زبان و ادبيات آذري در سطح کارداني در دانشگاه آزاد تبريز داير شد. اما  به علت اينکه اين عطش و احساس نياز ،کاذب بود و از درون جامعه برنيامده بود، رشته کارداني زبان و ادبيات دانشگاه آزاد تبريز با عدم اقبال عمومي مردم تبريز مواجه شد. 

گرچه در همان موقع نيز مواد درسي که براي آن رشته در نظر گرفته بودند، در واقع زبان و ادبيات آذري ايران نبود و بيشتر انعکاسي  بود از  مواد درسي و موضوعات تحقيقي و تدريسي زبان و ادبيات در جمهوري آذربايجان و بخصوص انعکاسي از دستور کار شعبه به اصطلاح «آذربايجان جنوبي» انيستيتوي شرق شناسي آکادمي ملي علوم جمهوري آذربايجان بود.

 اکنون نيز از شنيده ها حاکيست مواد درسي که براي رشته زبان و ادبيات آذري که قرار است در دانشگاه هاي منطقه سه کشور داير شود، تصويب شده است، انعکاسي از دستور کار شعبه «آذربايجان جنوبي» انيستيتوي شرق شناسي آکادمي ملي علوم جمهوري آذربايجان است و اندک ارتباطي با زبان و ادبيات آذري ايراني دارد و در واقع ، مشابه همان اشتباهي است که شوروي در زمينه تدريس و ترويج زبان اقوام دنبال کرد و تخم واگرايي از مرکز را کاشت.

شنيده ها حاکيست مواد درسي که براي رشته زبان و ادبيات آذري که قرار است در دانشگاه هاي منطقه سه کشور داير شود، تصويب شده است، انعکاسي از دستور کار شعبه «آذربايجان جنوبي» انيستيتوي شرق شناسي آکادمي ملي علوم جمهوري آذربايجان است و اندک ارتباطي با زبان و ادبيات آذري ايراني دارد و در واقع ، مشابه همان اشتباهي است که شوروي در زمينه تدريس و ترويج زبان اقوام دنبال کرد و تخم واگرايي از مرکز را کاشت.

 

 گرچه شوروي خود يک نظام جعلي بود و وحدت ملي طبيعي مشابه آنچه ايران دارد، نداشت و همين هم بهانه اي شده است براي طرفداران سياست ترويج و تدريس دانشگاهي زبان هاي قومي در ايران که «نبايد از واگرايي قومي در ايران ترسيد ، وحدت ملي ايران مانع از هر گونه واگرايي مي شود و مقايسه ايران و شوروي قياسي مع الفارق است» و از اين قبيل توجيهات، اما نبايد از نظر دور داشت که سياست خزنده ترويج قوميت‌گرايي که جمهوري آذربايجان در مناطق آذري نشين ايران دنبال مي کند، دستکم اين دستاورد را براي باکو داشته است که مطالبه اي را که  25 سال پيش صرفا مطالبه خبرنگاران رسانه هاي جمهوري آذربايجان بود، امروز از  برخي رسانه هاي درون ايران مطرح و پيگيري مي شود وحتي تلاش مي شود که همين مطالبه به نياز عمومي در آذربايجان تبديل شود و برخي سياستمداران منفعت طلب و اهل تساهل و تسامح بي مبنا نيز با آلت دست قرار دادن مراکز علمي و دانشگاهي به جاده صاف کن اين سياست تبديل شده اند و راهي را آغاز کرده اند که چشم انداز آن به هيچ وجه روشن نيست. حال آنکه منطق حکم مي کند انسان وارد مسيري نشود که چشم انداز روشني ندارد و معلوم نيست به کجا خواهد انجاميد. اجراي طرح هايي که ممکن است کشور و جامعه را به تنگنا بکشاند و صرفا براساس اصل تجربه و خطا انجام مي شود، بخصوص در حوزه هاي هويتي، با اصل عقل مقداري کاملا بيگانه است.

برهان حشمتی

روزنامه نگار و تحلیل ارشد مسائل قفقاز و جمهوری آذربایجان

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سند هفته

تحلیل راهبردی

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/395c59f6cdcd93e0887e4d51339923c4.jpg
اقبال آقازاده، رهبر حزب اميد جمهوري آذربايجان در گفتگو با «کوليس»، پايگاه اينترنتي مطالب فرهنگي جمهوري باکو گفت : « آثار نظامي گنجوي به زبان اصلي خيلي زيباست.
cache/resized/4b26a141e833c64ce87cf0299e1f9f18.jpg
الهام علي اف، رييس جمهور باکو در سفر به ريگا، پايتخت لتوني گفت روابط جمهوري آذربايجان با اتحاديه اروپا به مرتبه عالي تري ارتقاء خواهد يافت.به گزارش پايگاه
cache/resized/4d5779aa7dad314b47659c234363702b.jpg
مرکز بررسي هاي زيست محيطي « موسسه بلک اسميت» آمريکا، شهر سومقائيت، را  دومين شهر آلوده دنيا معرفي کرد.به گزارش پايگاه اينترنتي «ويرتوالاذ» ، در فهرست «موسسه
cache/resized/e812e1db733e1b76ccdb8441488625cf.jpg
در حالی که برگزاری مراسم مذهبی مردم شیعه جمهوری باکو در کوچه ها و خیابان های شهرهای این کشور  ممنوع شده است، وهابی ها از آزادی کامل در این زمینه برخوردار شده
cache/resized/cc5f5dfa52c0492adafe89c1d70b0c1a.jpg
به گزارش آذریها به نقل از خبرگزاری آرمن پرس، النا تئوخاریوس نماینده پارلمان اروپا در طی دیدار خود با خبرنگاران پارلمان اروپا در خصوص نقض مکرر آتش بس از سوی
cache/resized/82a9c7511b9b10dc8cfb92c1b221165e.jpg
جمهوري قراباغ ، اتهام باکو مبني بر هدف قرار دادن غيرنظاميان جمهوري باکو را تکذيب کرد. به گزارش پايگاه اينترنتي «ارمن پرس» ،داويد بابايان، سخنگوي رياست جمهوري
cache/resized/971702fefa83fc0b27124ab780b77627.jpg
  در یک اظهار نظر عجیب و در حالیکه مقامات و رسانه های باکو به صورت ریاکارانه جهت جلب حمایت جمهوری اسلامی ایران، قراباغ کوهستانی را با فلسطین اشغالی مقایسه
cache/resized/5cb475d1859d5cf64749a0e6e79e119f.jpg
  پايگاه اينترنتي «ميدان تي وي» به نقل از مقاله پژوهشي درج شده در سايت «ترود» TRUD بلغارستان به قلم «ديليانا قايتانجيئوا» پژوهشگر بلغاري ، خبر داد شرکت
cache/resized/09d80fcfab8197303c2bd4189fb05353.jpg
آیت الله كاظم‌صديقي، امام جمعه تهران در خطبه های نماز جمعه 16تیر در انتقاد از سیاست های ضد اسلامی و ضد شیعی باکو گفت: « ما از داخل کشور عربستان خبر نداریم، ما
cache/resized/56945c2bc3a14761b5d257d1ee645e47.jpg
الهام علي اف، رييس جمهوري باکو در پيام تبريک به دونالد ترامپ، رييس جمهوري آمريکا بر اميدواري زياد باکو به تلاش هاي آمريکا و ترامپ براي حل مناقشه قراباغ تاکيد
cache/resized/f3cfff06ffde71a883ac9e3821892a47.jpg
اداره مسلمانان قفقاز جمهوري باکو ، سفرهاي زيارتي مستقيم از باکو به مشهد را تا اطلاع ثانوي به حالت تعليق درآورد.به گزارش خبرگزاري آپا، اداره مسلمانان قفقاز
cache/resized/d83b0a097174bb88a4140fa67b386fcb.jpg
آنکارا با اجراي طرح ايجاد منطقه آزاد تجاري با نخجوان، اين منطقه از جمهوري باکو را ضميمه اقتصاد ترکيه مي کند.به گزارش خبرگزاري ترند جمهوري باکو، نهاد زيبکچي،