روایت پلاسی شیرازی از زبان مردم تبریز و آذربایجان/سندی از زبان مردم آذربایجان در سده‌ی هفتم هجری/آرسام محمودی

چهارشنبه, 23 فروردين 1396 ساعت 06:33 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم


از زمان عصر طلایی ایران‌شناسان و زبان‌شناسان اروپایی و ایرانی تا کنون، پژوهش‌های فراوانی پیرامون "زبان آذربایجان و سیر تحولات آن در چند سده‌ی اخیر" انجام شده است. طبق نظر اهالی علم و دانشگاه، مردم آذربایجان تا چند سده‌ی گذشته به یکی از شاخه‌های زبان پهلوی یعنی آذری، و به عبارتی به زبان پهلوی آذری گفتگو می‌کردند. با توجه به اسناد و روایات تاریخی و نیز آثاری که از زبان مذکور در زبان محاوره‌ی امروز آذربایجانیان موجود است، اهالی تحقیق، از اندیشمندان روس چون ژیرکوف، مینورسکی، ارانسکی، بارتولد و همتایانشان در اروپا و امریکا همچون والتر هنینگ، یوزف مارکوارت، ژیلبر لازار، پیتر گلدن و ژان دورینگ گرفته تا پژوهشگران نامدار آذربایجان و بزرگانی چون رضازاده‌شفق، کاظم‌زاده‌ایرانشهر، عبدالعلی کارنگ، حسینقلی کاتبی، یحیی ذکاء، منوچهر مرتضوی، ماهیار نوابی و حتی اندیشمندان و زبان‌شناسان اهل قفقاز و جمهوری خودخوانده آذربایجان چون اقرار علی‌اف، همگی در موضوع حضور زبان پهلوی آذری در آذربایجان تا چند سده‌ی پیش، اتفاق نظر دارند.
اینک با بیان مقدماتی از کتاب «سیری در تصوف آذربایجان» نوشته استاد صمد موحد تبریزی، به ذکر سندی در باب زبان مردم آذربایجان که کمتر مورد توجه قرار گرفته است، می‌پردازیم.
 تبریز از اوائل قرن ششم تا اواخر قرن هشتم از مراکز مهم تصوف محسوب می‌شد و از سنت‌های عرفانیِ ریشه‌داری برخوردار بود [1]. از جمله عرفای نامی این دوران که در نیمه‌ی دوم قرن هفتم می‌زیست و در میان صوفیه به «دقت اشارت و لطف معانی و قوت کلام» معروف بود، خواجه محمد کججانی است [2]. با اینکه خواجه محمد-به روال بیشتر پیران آذربایجان- اهل نوشتن نبود و اثر مکتوبی از خود او باقی نمانده است ولی یکی از مریدان فرهیخته‌ی وی به نام حسن‌بن حمزة‌بن پلاسی شیرازی- که خود از عارفان معتبر آن روزگار است- درباره‌ی نحوه‌ی تشرّف خویش به حضور او و نیز گزیده‌ای از سخنان و تعلیمات وی، رساله‌ای به زبان عربی با نام «تحفة اهل‌البدایات و هدیة اهل‌النهایات» فراهم کرده بود که اصل عربی آن در دست نیست. خوشبختانه این رساله را نجم‌الدین طارمی-از صوفیان فاضل و اهل قلم قرن نهم- در 811 هجری به فارسی ترجمه کرده و این ترجمه که به "تذکره کُجَجی" معروف است تاکنون دوبار به طبع رسیده است [3].
 
 پلاسی شیرازی در این رساله پس از توضیحاتی پیرامون اوضاع آن دوران تبریز می‌گوید: «...علی‌الفور،... به حضور فیض بخش شیخ عارف ربانی و مرشد یگانه‌ی صمدانی، قطب عصره و غوث دهره، ابی عبدالله محمدبن صدیق‌بن محمدالکججانی، قدس‌الله سرّه و رفع فی الکونین ذکره، مشرف و مستسعد گشتم[4]. ...خواجه در تخلق به اخلاق خداوندی و اتصاف به صفات الهی به مرتبه‌ای رسیده بود که "یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید" بود، امید هیچ ثوابی نداشت و از عقاب، او را خوفی نبود. ... بعضی از مناقب او رحمة‌الله علیه آن بود که هر کلمه که از او صادر شدی، از جوامع کَلِم بودی و اگرچه لفظش اندک بودی، اما معانی بسیار داشتی و نیکو عبارت و شیرین سخن بودی، "گاه بودی که به الفاظ پهلوی نافه‌های حکمت گشودی" و گاه به عبارت فارسی دقایق علم و لطایف معرفت بر طالبان پیمودی [5].»
به این ترتیب روشن است که زبان بومی مردم تبریز در آن روزگار همچنان زبان پهلوی آذری بوده و هنوز به زبان امروزین، دگرگشت نیافته بود. استاد صمد موحد در کتاب «سیری در تصوف آذربایجان» پس از نقل بخش‌هایی از "تذکره‌ی کججی" در شرح توصیفات پلاسی شیرازی، زبان بومی مردم تبریز در آن زمان را پهلوی آذری می داند و می‌نویسد: «از روایت پلاسی که می‌گوید "خواجه گاهی به الفاظ پهلوی نافه‌های حکمت می‌گشود و گاهی به عبارات فارسی"، چنین برمی‌آید که در نیمه‌ی دوم قرن هفتم هنوز در تبریز و آبادی‌های اطراف آن، زبان ترکی متداول نبود و اهل معرفت گاهی به "الفاظ پهلوی" یعنی به زبان آذری-درمحاوره با بومیان و توده‌ی مردم-، و گاهی به فارسی دری یعنی زبان مشترک میان درس‌خوانده‌های ایران- در ارتباط با دیگر ایرانیان- سخن می‌گفتند [6].»


وی در ادامه با استناد به مدخل زبان آذری در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی و همچنین تحقیقات و پژوهش‌های مرحوم محمدامین ریاحی خویی و شادروان عباس زریاب خویی می‌افزاید : «زبان آذری در نوشته‌های عربی و فارسی، گاهی پهلوی و یا رازی و یا شهری نامیده شده است [7]. به گفته‌ی زنده‌یاد محمدامین ریاحی خویی، زبان نوشتاری شعرا و نویسندگان آذربایجان و ارّان [جمهوری خودخوانده آذربایجان]، فارسی دری بود ولی زبان محاوره مردم، آذری (در آذربایجان) و رازی (در ری) و ارانی (در ارّان) و شهری (در برابر ترکی برخی روستانشینان)، نامیده می‌شد که همه‌ی این‌ها گونه‌هایی از زبان پهلوی است [8]. در تذکره کججی نیز به همین مطلب اشاره می‌شود و مقصود این است که خواجه محمد گاهی به زبان پهلوی (یعنی زبان محاوره بومیان) و گاهی به زبان فارسی (یعنی زبان نوشتاری درس‌خوانده‌ها) سخن می‌گفته است [9].»
 
دکتر موحد در ادامه در توضیحاتی تکمیلی پیرامون استفاده از عبارت "زبان شهری" در برخی منابع، به مقاله‌ی "آذربایجان" نوشته شادروان عباس زریاب خویی در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی استناد می‌کند و می‌نویسد: «مسأله ترکی شدن زبان مردم آذربایجان از دهات و قصبات شروع شد. شهرها که مراکز فرهنگی بودند در برابر واقعه‌ی ترکی شدن زبان، بیش‌تر مقاومت کردند [10].»
بنابراین، هر چند بر موضوع حضور زبان پهلوی آذری در آذربایجان، از سوی اهالی دانشگاه تشکیکی وارد نیست، اما روایت پلاسی شیرازی سند دیگری از زبان بومی مردم آذربایجان در قرون گذشته (یعنی زبان پهلوی آذری) است.

1. صمد موحد، سیری در تصوف آذربایجان، انتشارات طهوری، 1390، ص 12
2. صمد موحد، همان، ص 125
3. صمد موحد، همان، ص 128
4. نجم‌الدین طارمی، تذکره کججی، انتشار یافته به همت خانقاه احمدی تهران، 1368، ص 9 و10
5. نجم‌الدین طارمی، همان، 34-32
6. صمد موحد، همان، ص 130
7. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد اول، مدخل "آذری"
8. محمدامین ریاحی خویی، مقدمه نزهة‌المجالس، ص 22
9. صمد موحد، همان، ص 131
10. عباس زریاب خویی، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد اول، مقاله "آذربایجان"



منبع: وطن یولی

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

1 نظر

  • پیوند نظر محمد یکشنبه, 03 ارديبهشت 1396 ساعت 14:59 ارسال شده توسط محمد

    اي كاش اين نوشته ها در روزنامه ها و رسانه هاي گروهي نوشته شود و در كتاب ها چاپ شود و مردم داناي آذربايجان با زبان و فرهنگ و نژاد نياكان خود آشنا شوند چون بيش از سي سال است كه آذربايجان به دست رسانه هاي ديداري و شنيداري و نوشتاري پانتركيست ها بمباران مي شود و دولتمردان كشور هم مانع اين تحريف هاي تاريخي نمي شوند .بايد و بايد به نظر من بودجه اي به اين زمينه اختصاص يابد و از پژوهندگان و نويسندگاني كه غرض ورز نيستند فراخوانده شود تا به مردم بگويند كه نژادشان با قرقيزها و اويغورها و ازبك ها و... يكي نيست.به مردم بگويند كه زبانشان پس از برآمدن تركان به آذربايجان تركي گرديده.به مردم بگويند كه فرهنگ آذري ها با ديگر تيره هاي ايراني يكي هست و...

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سند هفته

تحلیل راهبردی

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/d83b0a097174bb88a4140fa67b386fcb.jpg
آنکارا با اجراي طرح ايجاد منطقه آزاد تجاري با نخجوان، اين منطقه از جمهوري باکو را ضميمه اقتصاد ترکيه مي کند.به گزارش خبرگزاري ترند جمهوري باکو، نهاد زيبکچي،
cache/resized/dd3b42d7fa08a05a17044a75bed3063b.jpg
مدیر مرکز تحقیقات استراتژیک «اطلس» خواستار برپایی پایگاه نظامی ترکیه در خاک جمهوری باکو شد. وی گفت، آنکارا باید پس از تاسيس پايگاه نظامي ترکيه در قطر،  چنين
cache/resized/2a4c57bc09854ad606cdb56eac5e6dfc.jpg
  همزمان با حملات تروریستی داعش در تهران و تهدید امنیت  کشورمان از سوی گروه های تکفیری وابسته به عربستان، سایت ضد ایرانی اولکه در جمهوری باکو، به زعم خود به
cache/resized/48b8c39ae9be50c6c7a7ab288dddadec.jpg
در ادامه تلاش هاي باکو براي مصادره به مطلوب نظامي گنجوي، شاعر معروف ايراني قرن ششم هجري قمري، خبرگزاري رسمي « آذرتاج » از انتشار ترجمه انگليسي کتاب « نظامي،
cache/resized/92532ceb1498ccd2e2bde1a98e8f444b.jpg
  روزنامه «يني مساوات» چاپ باکو نوشت : « از نظر کارشناسان، حضور الهام علي اف ، رييس جمهوري آذربايجان در نشست رياض با حضور دونالد ترامپ، هشدار ملايمي از طرف
cache/resized/04e2a090eb41720e1f5960645e9c3489.jpg
مبارز قربانلي، رييس کميته دولتي امور گروه هاي ديني جمهوري آذربايجان تاکيد کرد داير کردن کلاس هاي درس قرآن در منازل در جمهوري آذربايجان ممنوع است.به گزارش «آپا
cache/resized/2f1468cb974b9886590ab9f6df2ae574.jpg
وزراي امور خارجه جمهوري باکو و امارات عربي متحده، با امضاي يادداشت تفاهمي بر حمايت دو کشور از يکديگر در زمينه تماميت ارضي و مصونيت مرزهاي شناخته شده بين المللي
cache/resized/89b69ac1c487c6fe94b2743841abe495.jpg
پايگاه اينترنتي روزنامه «يني مساوات» نوشت آمريکا در حال ايجاد «ناتوي اسلامي» است و باکو نيز در مقابل انتخاب دشواري قرار گرفته است.پايگاه اينترنتي «يني مساوات»
cache/resized/08c24218f776495ae999d4f1aa57b630.jpg
حکمت بابااوغلو، سردبیر روزنامه «ینی آذربایجان» ، ارگان رسمی حزب حاکم «ینی آذربایجان» ( حزب حاکم جمهوری جمهوری) و نماینده مجلس این کشور، با انتشار مقاله ای
cache/resized/a5f757a3e4fd6d1de269b9057cfed70a.jpg
  انتقاد چنگیز عبدالله اف، نویسنده مشهور جمهوری باکو از کاهش میزان کتابخوانی در این کشور و "بی اطلاعی عمومی از فرار نظامیان این کشور از مقابل ارامنه مهاجم در
cache/resized/cf25f3a28c2567a696fb784cfba44cc5.jpg
    تسنیم:به گزارش گروه دفاتر خارجی خبرگزاری تسنیم، در حالی که تمامی ویژگی‌های مذهبی و فرهنگی شیعی روستای نارداران در جمهوری آذربایجان، طی یک سال و نیم اخیر
cache/resized/9c250d3f090fd29054dd6fbb8bc77803.jpg
انتشار فیلم یعقوب محمداف کفیل ریاست جمهوری باکو خبر ساز شد. به گزارش آذریها یک وب سایت با انتشار فیلم و گزارش اظهارات محمداف پس از سقوط شهر شوشا در قراباغ