روایت پلاسی شیرازی از زبان مردم تبریز و آذربایجان/سندی از زبان مردم آذربایجان در سده‌ی هفتم هجری/آرسام محمودی

چهارشنبه, 23 فروردين 1396 ساعت 06:33 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم


از زمان عصر طلایی ایران‌شناسان و زبان‌شناسان اروپایی و ایرانی تا کنون، پژوهش‌های فراوانی پیرامون "زبان آذربایجان و سیر تحولات آن در چند سده‌ی اخیر" انجام شده است. طبق نظر اهالی علم و دانشگاه، مردم آذربایجان تا چند سده‌ی گذشته به یکی از شاخه‌های زبان پهلوی یعنی آذری، و به عبارتی به زبان پهلوی آذری گفتگو می‌کردند. با توجه به اسناد و روایات تاریخی و نیز آثاری که از زبان مذکور در زبان محاوره‌ی امروز آذربایجانیان موجود است، اهالی تحقیق، از اندیشمندان روس چون ژیرکوف، مینورسکی، ارانسکی، بارتولد و همتایانشان در اروپا و امریکا همچون والتر هنینگ، یوزف مارکوارت، ژیلبر لازار، پیتر گلدن و ژان دورینگ گرفته تا پژوهشگران نامدار آذربایجان و بزرگانی چون رضازاده‌شفق، کاظم‌زاده‌ایرانشهر، عبدالعلی کارنگ، حسینقلی کاتبی، یحیی ذکاء، منوچهر مرتضوی، ماهیار نوابی و حتی اندیشمندان و زبان‌شناسان اهل قفقاز و جمهوری خودخوانده آذربایجان چون اقرار علی‌اف، همگی در موضوع حضور زبان پهلوی آذری در آذربایجان تا چند سده‌ی پیش، اتفاق نظر دارند.
اینک با بیان مقدماتی از کتاب «سیری در تصوف آذربایجان» نوشته استاد صمد موحد تبریزی، به ذکر سندی در باب زبان مردم آذربایجان که کمتر مورد توجه قرار گرفته است، می‌پردازیم.
 تبریز از اوائل قرن ششم تا اواخر قرن هشتم از مراکز مهم تصوف محسوب می‌شد و از سنت‌های عرفانیِ ریشه‌داری برخوردار بود [1]. از جمله عرفای نامی این دوران که در نیمه‌ی دوم قرن هفتم می‌زیست و در میان صوفیه به «دقت اشارت و لطف معانی و قوت کلام» معروف بود، خواجه محمد کججانی است [2]. با اینکه خواجه محمد-به روال بیشتر پیران آذربایجان- اهل نوشتن نبود و اثر مکتوبی از خود او باقی نمانده است ولی یکی از مریدان فرهیخته‌ی وی به نام حسن‌بن حمزة‌بن پلاسی شیرازی- که خود از عارفان معتبر آن روزگار است- درباره‌ی نحوه‌ی تشرّف خویش به حضور او و نیز گزیده‌ای از سخنان و تعلیمات وی، رساله‌ای به زبان عربی با نام «تحفة اهل‌البدایات و هدیة اهل‌النهایات» فراهم کرده بود که اصل عربی آن در دست نیست. خوشبختانه این رساله را نجم‌الدین طارمی-از صوفیان فاضل و اهل قلم قرن نهم- در 811 هجری به فارسی ترجمه کرده و این ترجمه که به "تذکره کُجَجی" معروف است تاکنون دوبار به طبع رسیده است [3].
 
 پلاسی شیرازی در این رساله پس از توضیحاتی پیرامون اوضاع آن دوران تبریز می‌گوید: «...علی‌الفور،... به حضور فیض بخش شیخ عارف ربانی و مرشد یگانه‌ی صمدانی، قطب عصره و غوث دهره، ابی عبدالله محمدبن صدیق‌بن محمدالکججانی، قدس‌الله سرّه و رفع فی الکونین ذکره، مشرف و مستسعد گشتم[4]. ...خواجه در تخلق به اخلاق خداوندی و اتصاف به صفات الهی به مرتبه‌ای رسیده بود که "یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید" بود، امید هیچ ثوابی نداشت و از عقاب، او را خوفی نبود. ... بعضی از مناقب او رحمة‌الله علیه آن بود که هر کلمه که از او صادر شدی، از جوامع کَلِم بودی و اگرچه لفظش اندک بودی، اما معانی بسیار داشتی و نیکو عبارت و شیرین سخن بودی، "گاه بودی که به الفاظ پهلوی نافه‌های حکمت گشودی" و گاه به عبارت فارسی دقایق علم و لطایف معرفت بر طالبان پیمودی [5].»
به این ترتیب روشن است که زبان بومی مردم تبریز در آن روزگار همچنان زبان پهلوی آذری بوده و هنوز به زبان امروزین، دگرگشت نیافته بود. استاد صمد موحد در کتاب «سیری در تصوف آذربایجان» پس از نقل بخش‌هایی از "تذکره‌ی کججی" در شرح توصیفات پلاسی شیرازی، زبان بومی مردم تبریز در آن زمان را پهلوی آذری می داند و می‌نویسد: «از روایت پلاسی که می‌گوید "خواجه گاهی به الفاظ پهلوی نافه‌های حکمت می‌گشود و گاهی به عبارات فارسی"، چنین برمی‌آید که در نیمه‌ی دوم قرن هفتم هنوز در تبریز و آبادی‌های اطراف آن، زبان ترکی متداول نبود و اهل معرفت گاهی به "الفاظ پهلوی" یعنی به زبان آذری-درمحاوره با بومیان و توده‌ی مردم-، و گاهی به فارسی دری یعنی زبان مشترک میان درس‌خوانده‌های ایران- در ارتباط با دیگر ایرانیان- سخن می‌گفتند [6].»


وی در ادامه با استناد به مدخل زبان آذری در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی و همچنین تحقیقات و پژوهش‌های مرحوم محمدامین ریاحی خویی و شادروان عباس زریاب خویی می‌افزاید : «زبان آذری در نوشته‌های عربی و فارسی، گاهی پهلوی و یا رازی و یا شهری نامیده شده است [7]. به گفته‌ی زنده‌یاد محمدامین ریاحی خویی، زبان نوشتاری شعرا و نویسندگان آذربایجان و ارّان [جمهوری خودخوانده آذربایجان]، فارسی دری بود ولی زبان محاوره مردم، آذری (در آذربایجان) و رازی (در ری) و ارانی (در ارّان) و شهری (در برابر ترکی برخی روستانشینان)، نامیده می‌شد که همه‌ی این‌ها گونه‌هایی از زبان پهلوی است [8]. در تذکره کججی نیز به همین مطلب اشاره می‌شود و مقصود این است که خواجه محمد گاهی به زبان پهلوی (یعنی زبان محاوره بومیان) و گاهی به زبان فارسی (یعنی زبان نوشتاری درس‌خوانده‌ها) سخن می‌گفته است [9].»
 
دکتر موحد در ادامه در توضیحاتی تکمیلی پیرامون استفاده از عبارت "زبان شهری" در برخی منابع، به مقاله‌ی "آذربایجان" نوشته شادروان عباس زریاب خویی در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی استناد می‌کند و می‌نویسد: «مسأله ترکی شدن زبان مردم آذربایجان از دهات و قصبات شروع شد. شهرها که مراکز فرهنگی بودند در برابر واقعه‌ی ترکی شدن زبان، بیش‌تر مقاومت کردند [10].»
بنابراین، هر چند بر موضوع حضور زبان پهلوی آذری در آذربایجان، از سوی اهالی دانشگاه تشکیکی وارد نیست، اما روایت پلاسی شیرازی سند دیگری از زبان بومی مردم آذربایجان در قرون گذشته (یعنی زبان پهلوی آذری) است.

1. صمد موحد، سیری در تصوف آذربایجان، انتشارات طهوری، 1390، ص 12
2. صمد موحد، همان، ص 125
3. صمد موحد، همان، ص 128
4. نجم‌الدین طارمی، تذکره کججی، انتشار یافته به همت خانقاه احمدی تهران، 1368، ص 9 و10
5. نجم‌الدین طارمی، همان، 34-32
6. صمد موحد، همان، ص 130
7. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد اول، مدخل "آذری"
8. محمدامین ریاحی خویی، مقدمه نزهة‌المجالس، ص 22
9. صمد موحد، همان، ص 131
10. عباس زریاب خویی، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد اول، مقاله "آذربایجان"



منبع: وطن یولی

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

1 نظر

  • پیوند نظر محمد یکشنبه, 03 ارديبهشت 1396 ساعت 14:59 ارسال شده توسط محمد

    اي كاش اين نوشته ها در روزنامه ها و رسانه هاي گروهي نوشته شود و در كتاب ها چاپ شود و مردم داناي آذربايجان با زبان و فرهنگ و نژاد نياكان خود آشنا شوند چون بيش از سي سال است كه آذربايجان به دست رسانه هاي ديداري و شنيداري و نوشتاري پانتركيست ها بمباران مي شود و دولتمردان كشور هم مانع اين تحريف هاي تاريخي نمي شوند .بايد و بايد به نظر من بودجه اي به اين زمينه اختصاص يابد و از پژوهندگان و نويسندگاني كه غرض ورز نيستند فراخوانده شود تا به مردم بگويند كه نژادشان با قرقيزها و اويغورها و ازبك ها و... يكي نيست.به مردم بگويند كه زبانشان پس از برآمدن تركان به آذربايجان تركي گرديده.به مردم بگويند كه فرهنگ آذري ها با ديگر تيره هاي ايراني يكي هست و...

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/2590483ca923ce06d1f83a7f5478522c.jpg
الهام اسماعيل، مامور پيشين امنيتي و کارشناس امور سياسي و امنيتي در رسانه ها، با انتشار تحليلي در پايگاه اينترنتي « مدراتور» به دولت اين کشور پيشنهاد کرد براي
cache/resized/5eb0da8f0b5a3d8f9e3b629bc8304cf0.jpg
ميانجيگران صلح قره باغ در آنکارا  با مولود چاووش اوغلو، وزير خارجه ترکيه ديدار کردند. به گزارش «آذ ويزيون»، وزيرخارجه ترکيه در توييتر خود خبر داد با  ايگور
cache/resized/fda828f0c1d3e104ab04fe59b4b71bba.jpg
روزنامه يني مساوات در گزارشي در خصوص کاهش اختيارات «اداره مسلمانان قفقاز» و افزايش اختيارات «کميته دولتي امور گروه هاي ديني » نوشت : « (جمهوري) آذربايجان مدل
cache/resized/8ba284a9527adbfeac5051973c871f95.jpg
خبرگزاري آذرتاج خبر داد هياتي از مديران 15 مدرسه باکو ، در چارچوب «طرح هاي توسعه» وزارت آمورش اين کشور  به اسرائیل سفر  و با مقامات وزارت آموزش آن ديدار و
cache/resized/00970ad0a29217d84b83edde0a53663a.jpg
  الهام علي اف ، رييس جمهوري باکو که براي حضور در نشست «شوراي آنتلانتيک شمالي» ناتو به بروکسل سفر کرده است، با يان اشتولتنبرگ، دبيرکل ناتو ديدار کرد. در اين
cache/resized/26085e3d1afcdf54a912437f15f1facc.jpg
ترکيه به منظور افزايش سهم خود در اقتصاد منطقه نخجوان، تعرفه گمرکي براي کالاهاي کشاورزي و صنعتي توليدي «جمهوري خودمختار نخجوان» جمهوري باکو را لغو کرد.به گزارش
cache/resized/fc4c1f2a1a477c90341f00c70b7a7e1f.jpg
در جريان سفر هيأتي از رژيم صهيونيستي به جمهوري آذربايجان، يادداشت تفاهم همکاري ميان شهر «غَبَله» جمهوري آذربايجان و شهر  « يقنعم» در شمال فلسطين اشغالي امضاء
cache/resized/dfc0b2bbf24a39f5e2da5f7926ab9343.jpg
وزارت دفاع جمهوري باکو در واکنش به گزارش رسانه هاي ارمنستان مبني بر استفاده نيروهاي ارتش جمهوري باکو از سيستم موشکي «اسپايک» خريداري شده از رژيم صهيونيستي در
cache/resized/f6852508428a4e5d48ad28a9269a33f2.jpg
رسانه های خبری از سفر رهبران جمهوري قراباغ کوهستاني به بروکسل و برگزاري همايش «همکاري آرتساخ و اتحاديه اروپا» در بروکسل خبر داد. به گزارش آذریها به نقل از
cache/resized/a59a9ff63930de47fc620f8bace72c67.jpg
  پل گوبل، تحليلگر سيا و مشاور پيشين وزير امور خارجه آمريکا در امور خلق هاي شوروي سابق ، در گفتگو با پايگاه اينترنتي «آخار » گفت : «مسکو تا وفاداری باکو را 
cache/resized/82552c743d6192d836a370d3249cd267.jpg
آکادمي علوم جمهوري باکو از يافته شدن دو نسخه دستنويس از اشعار عمادالدين نسيمي، شاعر  ايراني قرن هشتم هجري شمسي، در کتابخانه ملي آنکارا خبر داد.  پايگاه
cache/resized/5ecef784624a9e8f3ba1885699b90571.jpg
خبرگزاري دولتي «آذرتاج» جمهوري باکو به نقل از  گزارش روزنامه «نيوز بليز» News Blaze  درباره قاضي يهودي دادگاه عالي جمهوري آذربايجان ، نوشت : « (جمهوري)