آیا مناقشه قراباغ در چارچوب قواعد و موازین حقوق بین الملل قابل حل است/ آرسن نظریان

چهارشنبه, 19 مهر 1396 ساعت 11:02 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

نزدیک به بیست و سه سال است که سازمانهای بین المللی در تلاشند تا طبق موازین حقوق بین الملل راه حلی برای مناقشه قراباغ پیدا کنند. اما دورنمای حل مساله اکنون، به ویژه پس از جنگ چهار روزه آوریل گذشته از هر زمان دیگری نامشخص تر و غیرمحتمل تر است. علت چیست؟

در این بررسی، فقط به جنبه های حقوقی بین المللی و سیاسی این مناقشه در متن منطقه ای آن می پردازیم و نه به علل و زمینه های بروز خود مناقشه. به عبارت دیگر، مساله تداوم مناقشه و دلایل شکست تلاشهای متعدد برای حل آن موضوع اصلی این بررسی است. 

 از نظرما در وضعیت حاضر، مناقشه قراباغ درچارچوب فرمال حقوق بین الملل قابل حل نیست. دلیل عمده آن فضای عدم اعتماد و سوء ظن بسیار شدید میان طرفین مناقشه است است، که متاثر از رابطه هریک از این کشورها با کشوری در خارج از منطقه قفقاز، یعنی جمهوری ترکیه است. گرچه، ترکیه شرکت مستقیمی در این مناقشه ندارد، اما به شرحی که مشروحا در سطور بعد خواهد آمد، مشی ویژه و خصومت تاریخی این کشور با ارمنستان، نسل کشی ارمنیان در ١٩١٥ و انکار آن تا به امروز توسط دولتهای متوالی ترکیه، ادامه محاصره اقتصادی ارمنستان، که خود اقدام جنگی محسوب می شود، رابطه خاص این کشور با جمهوری آذربایجان و فقدان رابطه دیپلماتیک با ارمنستان، به ایجاد فضای عدم اعتماد و سوء ظن شدید میان طرفین انجامیده و در تشدید و تعمیق خصومت میان طرفهای مستقیم منازعه تاثیر تعیین کننده ای داشته است.  به طور خلاصه می توان گفت که ترکیه از هدف پان ترکیستی دیرین خود مبنی بر قلع و قمع ارمنستان هنوز دست برنداشته و این هدف را اکنون به دست آذربایجان انجام می دهد (رجوع شود به جنگ نیابتی درزیر). بدین جهت، چشم انداز حل مناقشه قراباغ تا زمانی که اوضاع و احوال موصوف در بالا باقی است، چندان روشن نیست.

توضیح اینکه، وضعیت موجود نتیجه جنگی بوده که چهار سال طول کشیده، بیش از ٣٠٠٠٠ کشته از طرفین برجای گذاشته و در پایان به شکست آذربایجان و برقراری آتش بس میان طرفین انجامیده است. آتش بس، اما بسیار شکننده است و در طول ٢٣ سال گذشته خط آتش بس شاهد برخوردهای مرزی مکرر با تلفاتی از هر طرف بوده است. شدیدترین مورد نقض آتش بس در آوریل ٢٠١٦  بود که طی آن ارتش آذربایجان به تهاجمی ناگهانی و گسترده علیه نیروهای دفاعی قراباغ دست زد.

  باوجود بن بست موجود و دورنمای نامشخص حل بحران، اشاره به چند نکته از منظر حقوق بین الملل در رابطه با مناقشه قراباغ خالی از فایده نیست. اولا، برخلاف آنچه مدام از جانب جمهوری آذربایجان تبلیغ می شود و متاسفانه تا حد زیادی هم موفق به جا انداختن آن در افکار عمومی شده است، مناقشه قراباغ از نظر حقوق بین الملل مناقشه ای ارضی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیست، بلکه مناقشه ایست میان دولت آذربایجان و بخشی از شهروندان آن کشور .درست است که قراباغ از کمک و پشتیبانی دولت و مردم ارمنستان برخوردار است، اما این موضوع صورت مساله حقوقی را تغییر نمی دهد. لازم به توضیح است که در هیچ یک از چهار قطعنامه شورای امنیت در باره مناقشه قراباغ صحبتی از "اشغال اراضی آذربایجان توسط ارمنستان" نشده است، بلکه صحبت از کنترل مناطق توسط "نیروهای ارمنی قراباغ" است.  

ثانیا، دو اصل مهم حقوق بین الملل، یعنی تمامیت ارضی کشورها و حق تعیین سرنوشت ملل در این مناقشه به نحو بارزی در برابر هم قرار گرفته اند. آذربایجان بر اصل تمامیت ارضی پافشاری می کند و قراباغ و ارمنستان بر حق تعیین سرنوشت تاکید می ورزند. 

 ثالثا، ارمنستان بدین جهت طرف دعوی واقع شده که خود را ضامن امنیت مردم قراباغ در برابر تجاوزات و احتمال کشتار جمعی آنان توسط آذربایجان می داند. ارمنستان گرچه، خود حکومت محلی قراباغ را به رسمیت نشناخته، بارها اعلام کرده است که درصورت حمله آذربایجان به قراباغ بیکار نخواهد نشست و برای حفظ امنیت ساکنان آن و جلوگیری از یک نسل کشی دیگر اقدام لازم را انجام خواهد داد، رویکردی که بدان عمل هم نموده و طبق عرف و موازین بین المللی مورد قبول می باشد.

باری، برای حل مناقشه قراباغ غالبا به قطعنامه هایی استناد می شود که در ١٩٩٣ در گرماگرم نبرد قراباغ توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد صادر و طی آن ضمن تاکید بر تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان نیروهای دفاعی قراباغ را به تخلیه مناطقی در اطراف قراباغ - که طی نبردهای مشروح در بالا تحت کنترل آنها درآمده بود - فرا می خواند. مساله اینجاست که در صورت تخلیه این مناطق بدون هیچ گونه توافق جامع صلح - وضعیتی که اکنون برقرار است - تمام نقاط قراباغ در تیررس آتشبارهای آذری قرار می گیرند. باتوجه به کارنامه خشونت، خودکامگی، نقض فاحش حقوق بشر و جنگ افروزی حکام جمهوری آذربایجان منطقا نمی توان انتظار داشت که مردم قراباغ، بدون وجود تضمینهای محکم و معتبر بین المللی و منطقه ای، این کمربند امنیتی را رها کنند و مامن و محل سکونت خود را در معرض بمباران و تخریب قرار دهند.  

توماس دووال، کارشناس مسایل اروپای شرقی و قفقاز(٢)، در نوشتاری تحت عنوان "بن بست امنیتی در قفقاز" ، دیدگاه متقابل طرفین نسبت به یگدیگر را چنین خلاصه می کند: "کنه بن بست امنیتی در بحران قراباغ در اینجاست که هر اقدام نظامی باکو برای تغییر وضع موجود و بازپس گرفتن مناطق تحت کنترل نیروهای قراباغ، درواقع ارمنیان را در حفظ این مناطق برای مصالح امنیتی خودشان مصمم تر می سازد. جنگ چهارروزه آوریل به روشنی نمایانگر بن بست امنیتی یادشده بود" (٣).

 همان طور که دربالا اشاره رفت، در هیچ یک از چهار قطعنامه شورای امنیت در باره مناقشه قراباغ صحبتی از "اشغال اراضی آذربایجان توسط ارمنستان" نشده است. اشاره قطعنامه ها به نیروهای محلی ارمنی است. گرچه قطعنامه ها حکومت خودگردان قراباغ را به تخلیه نواحی تحت کنترل آن فرا می خواند، اما وی را مجبورنمی سازد که این مناطق ( نوار امنیتی حایل میان قراباغ و آذربایجان) را بدون تضمینهای امنیتی معتبر تقدیم آذربایجان کند و خود را مثل گوسفند قربانی در اختیار رژیم باکو قراردهد. در قطعنامه ها صحبت از برگشت به وضعیت پیش از جنگ نشده است. قطعنامه های شورای امنیت طرفهای مناقشه، یعنی دولت آذربایجان، حکومت خودگردان قراباغ (آرتساخ) و دولت ارمنستان را، که همگی توافق نامه آتش بس ١٩٩٤ را امضا کرده اند، به خودداری از کاربرد قوه قهریه، حفظ رژیم آتش بس و انجام مذاکره برای حل ١٩٩۴ مسالمت آمیز اختلافها، ازجمله تعیین موقعیت و وضعیت سیاسی و حقوقی قراباغ فراخوانده اند. سه طرف منافشه همگی توافق نامه آتش بس ١٩٩٤ را امضا کرده اند. درواقع، بدون تعیین موقعیت حقوقی قراباغ صحبتی از تغییر وضع موجود نمی تواند باشد.

لکن، مهم ترین شرط، یا درواقع پیش شرط، برای رسیدن به راه حل مرضی الطرفین طبق مفاد قطعنامه ها،  حفظ رژیم آتش بس می باشد. بدون اجرای این شرط (حداقل برای شش ماه) اجرای شروط بعدی توافق نامه مثل شروع مذاکرات سه جانبه در فضایی غیر خصمانه، اقدامات و تمهیدات موجد اعتماد و اطمینان متقابل،  احیای خطوط ارتباطی حمل و نقل و نیرو در منطقه، دید و بازدیدهای متقابل نهادهای غیررسمی و رسمی دو کشور و غیره، امکان پذیر نخواهد بود.  لکن، به علت نقض مکرر آتش بس هرگز امکان انجام و اجرای شروط بعدی برای رسیدن به یک راه حل مورد توافق به وجود نیآمده است. 

 درمورد مساله حفظ آتش بس ذکر این نکته مهم است که سازمانها و ارگانهای میانجی، از جمله گروه مینسک (Minsk)، و سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE)، به ریاست مشترک روسیه، امریکا و فرانسه، همواره از نامیدن طرفی که آتش بس را نقض می کند، به بهانه اینکه متهم به جانب داری از طرفی نشوند، خودداری کرده اند. آنها هم چنین استدلال می کنند که امکانات و مکانیسمهای کافی برای نظارت کامل بر آتش بس را در اختیار ندارند. لکن، در حدی هم که این امکانات را داشته و طرف خاطی برای آنان مشخص بوده، هیچ گاه شنیده نشده است که آن طرف را نام ببرند. این امر باعث شده است که یکی از طرفهای منازعه که هم از لحاظ مالی و هم تسلیحاتی در موقعیت برتری قرار دارد، یعنی آذربایجان، مدام آتش بس را بدون هیچ گونه تاوان و مجازاتی نقض کند.  

 تا آنجا که می دانیم، حکومت خودگردان قراباغ و دولت ارمنستان بارها و بارها از ارگانهای میانجی، ازجمله گروه مینسک و سازمان امنیت و همکاری اروپا، خواستار ایجاد مکانیسمهای نظارت و استقرار تجهیزات و دستگاههای ردیابی نقض آتش بس در خط ترک مخاصمه شده اند، لکن به دلیل مخالفت طرف آذری، چنین نظارتی بر رژیم آتش بس هرگز تحقق نیافته و رژیم علی یف بدون واهمه از وجود ضمانتهای اجرایی نقض آتش بس، هم چنان به اقدامات جنگ افروزانه در خط آتش بس ادامه می دهد. این وضعیت یکی از موارد ناکارآیی ارگانهای میانجی و از دلایل مهم به درازا کشیدن مناقشه بوده است.   

 در پاسخ به سئوالی از جانب تارنمای پژوهشی هِتک Hetq  از آقای توماس دووال سابق الذکر راجع به نظرش درباره اوضاع بعد از جنگ آوریل ٢٠١٦، وی چنین می گوید:

سئوال: روسای جمهوری ارمنستان و آذربایجان به دعوت آقای پوتین در سنت پترزبورگ باهم ملاقات کردند. تنها چیزی که بعد از این ملاقات اعلام شد این بود که تعداد ناظران بین المللی افزایش داده خواهد شد. اما، راجع به ایجاد مکانیسمهایی برای نظارت بر آتش بس و نقض رژیم آتش بس، که مورد درخواست ایروان است، هیچ صحبتی نشد". 

پاسخ: "ملاقات روسای جمهور آذربایجان و ارمنستان در سنت پترزبورگ ناامید کننده بود.. از این نظر که از دو اقدام مهمی که طرفین قبلا در کنفرانس وین متعهد شده بودند هیچ صحبتی نشد، یعنی "آغاز مذاکرات براساس یک برنامه حل و فصل جامع" و دیگری ایجاد "مکانیسمهای کنترل نقض آتش بس"(٤).

 ولادیمیر کازیمیروف، دیپلمات شهیر روسی، سفیر تام الاختیار فدراسیون روسیه، میانجی صلح از ١٩٩٢تا ١٩٩٦ و معمار آتش بس میان طرفین، هم چنین رییس مشترک پیشین گروه مینسک (تحت نظارت سازمان امنیت و همکاری اروپا)، در نوشتاری تحت عنوان "قراباغ و قطعنامه های شورای امنیت" (٥) چنین می نویسد:  "آذربایجان به طور مداوم از اجرای مهم ترین فراخوان شورای امنیت سازمان ملل، یعنی "توقف آتش و عملیات نظامی"، که عدم اجرای آن تاثیر منفی بر اجرای سایر شروط خواهد داشت، خودداری می کند، به ویژه آنجا که به موارد زیر مربوط می شود: ١) احیای خطوط ارتباطی اقتصادی، ترابری و انرژی در منطقه و ٢) شروع تماسهای مستقیم با مقامات قراباغ...".

 به پرسش و پاسخ زیر در مصاحبه دیگری از آقای کازیمیروف توجه کنید:

سئوال: "مدتهای مدید باکو از قبول فکر استفاده از مکانیسمهای تحقیق درباره برخوردهای مرزی خودداری می کرد. مقامات آذربایحان ظاهرا با پیشنهاد افزایش اختیارات رییس سازمان امنیت و همکاری اروپا موافق نیستند، در حالی که ارمنستان آنرا پذیرفته است. موضع آذربایجان در چنین وضعیتی به روشنی نمایانگر آنست که چه کسی در امتداد خط آتش بس آتش افروزی می کند. برای چه جامعه بین المللی انتقادش را صریحا متوجه باکو نمی کند؟ این رویکرد در حکم دادن کارت سفید به آذربایجان برای تجاوز نیست؟"  

جواب: "همه می دانند که چگونه باکو در راه کاهش تنش در طول خط آتش بس سنگ اندازی می کند. باکو از عقب کشیدن تک تیراندازان از خط آتش بس، انجام تحقیقات درباره حوادث مرزی، انجام اقدامات در جهت ایجاد اعتماد متقابل و غیره خودداری می ورزد. روسای مشترک و مراجع بین المللی ذیربط از انتقاد از  طرف خاصی از منازعه خودداری می کنند تا متهم به نقض "بی طرفی" خود نشوند"(٦

 کازیمیروف در جای دیگری، طی مصاحبه ای با نشریه ژاماناک (زمان) در ایروان تحت عنوان "تلاش برای مستثنی کردن قراباغ از مذاکرات صلح محکوم به شکست است"، راجع به امتناع آذربایجان از قبول شرکت نمایندگان قراباغ در مذاکرات صلح، چنین گفته است : "قراباغ کوهستانی از بدو مناقشه یکی از طرفهای مناقشه بوده است. سرنوشت قراباغ علت و ریشه بروز کشمکش بوده و تلاش برای طرد آن از مذاکرات صلح محکوم به شکست  است". 

وی اضافه کرد: "در طول علمیات نظامی از ١٩٩١ تا ١٩٩٤، باکو بیش از ده بار با نمایندگان قراباغ در استپاناکرت (پایتخت قراباغ)، و نه در ایراوان، برسر میز مذاکره نشست و در مورد آتش بس به توافق رسید. نمایندگان آذری فقط سه بار، بدون نتیجه، کوشیدند بدون مشارکت قراباغ با ایروان مذاکره کنند که هربار شکست خوردند. امروز، باکو سعی در پنهان کردن این واقعیت می کند".... "من معتقدم که رسیدن به مصالحه درصورت عدم توسل به زور کاملا ممکن است. می توان از طریق یک توافق نامه عدم توسل به زور به این هدف رسید، اما بعید است که رهبران باکو به این شیوه راه حل تن در دهند" (٧) .

 وضعیت فعلی حالت آچمزی است که سیاست جنگ طلبی، حل مناقشه از طریق نظامی، انتقام جویی و تبلیغ و تاکید بر ارمنی ستیزی به عنوان ایدئولوژی رسمی کشور، خرید انبوه سلاح و تجهیزات، تهدید دایمی به جنگ و دست آخر اقدام به جنگ، امکانی برای ایجاد اعتماد و تفاهم متقابل باقی نگذاشته است. حمله ناگهانی و گسترده ارتش آذربایجان در آوریل گذشته و رفتار داعش وار نظامیان آذری با ساکنان بی دفاع روستاهای مرزی قراباغ، درواقع، نمونه وضعیتی است که در صورت تسلیم قراباغ دربرابر آذربایجان می توان انتظار داشت.

در مورد جنگ چهارروزه آوریل، ر توماس د وال سابق الذکر در گزارشی به بی بی سی چنین اظهار داشته است: "عملیات نظامی اخیر این مزیت اضافی را برای رژیم علی یف داشته که توجه مردم آذربایجان را از مشکلات اقتصادی جدید ناشی از کاهش قیمتهای نفت منحرف می سازد". وی اضافه می کند: "درصورت نقض مجدد آتش بس صلحبانانی وجود ندارند و حتی اگر جنگ تمام عیاری در کار نباشد، زدوخوردهای مرزی در مقیاس پایین تر پروسه صلح را به کلی تخریب خواهند کرد" (٨).

 لکن، بروز جنگی دیگر در قراباغ، که به احتمال قریب به یقین از جانب آذربایجان خواهد بود ، همانطور که منازعه آوریل گذشته نشان داد، با واکنش شدید قراباغ و ارمنستان روبرو خواهد شد و در صورت تداوم خرابی ها، فجایع و ویرانی های وسیع و ترمیم ناپذیری را برای هردوسوی منازعه به بار خواهد آورد، وضعیتی که فقط رهبرانی دیوانه ممکن است در پی ایجاد آن باشند. 

  جنگ نیابتی 

اما چرا اوضاع به این شکل در آمده و چرا طرفین قادر نیستند از خصومت با یکدیگر دست بر دارند و با مسالمت اختلافاتشان را حل کنند؟ برخلاف تصور رایج که حل مساله قراباغ را فقط در چارچوب روابط و وضعیت موجود میان ارمنستان آذربایجان و قرا باغ به تصویر می کشد، ریشه اصلی مناقشه را درواقع در خارج از منطقه قفقاز باید جستجو کرد.  از زمان فروپاشی شوروی سابق و تاسیس جمهوری های جدید، ترکیه، در ادامه نقشه دیرینه خود مبنی بر ایجاد امپراتوری پان ترکیستی- پان تورانیستی، کوشیده است تا با بازی کردن نقش "برادر بزرگ" روابط نزدیکی با جمهوری های ترک زبان شوروی سابق برقرار کند. این سیاست به دلایلی که خارج از حیطه بحث ماست، در جمهوری های آسیای مرکزی توفیقی به دست نیآورد. از میان این جمهوری ها فقط اذربایجان بود که، احتمالا به دلیل نزدیکی جغرافیایی، در تله حکام آنکارا گرفتار شد. گرچه الچی بیگ، اولین رییس جمهوری پسا- شوروی آذربایجان، نخستین جارچی "یگانگی و وحدت" ترکیه و آذربایجان بود، لکن همانطور که آقای افشار سلیمانی، سفیر سابق جمهوری اسلامی در باکو و کارشناس مسایل خاور میانه، در تحلیلی زیرعنوان: "جایگاه استراتژیک و ژئوپلتیک قفقاز در سیاست خارجی دو کشور ایران و ترکیه" (بخش "نقش ترکیه در جمهوری آذربایجان")، می نویسد: 

"برای اولین بار این حیدر علی اف بود که عبارت "یک ملت در قالب دو دولت" را در مناسبات کشورش با ترکیه به کار گرفت و برای جا افتادن این رویکرد در آذربایجان ترانه ای هم ساخته شده و توسط یکی از خوانندگان آذری اجرا شده است که هم اکنون نیز همین ترانه به مناسبتهای مختلف از کانالهای تلویزیونی آذربایجان پخش می گردد و در مراسم مرتبط نیز به صورت زنده اجرا می شود." سلیمانی سپس چنین خلاصه می کند: ".

... در یک کلام می توان گفت ترکیه در همه زمینه های اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، نظامی و امنیتی در آذربایجان حضوردارد "(٩). 

 همان طور که در سطور بالا اشاره رفت، تداوم ذهنیت و سیاست نسل کشانه دولتهای متوالی ترکیه علیه ارمنستان و تعقیب نقشه های دیرین پان- تورانیستی فضای بین دو کشور را به شدت مسموم ساخته و به تداوم بی اعتمادی و خصومت میان آنها انجامیده است. این وضعیت، به دلیل دنباله روی محض حکام باکو از ترکیه، عینا به روابط میان ارمنستان و آذربایجان منتقل شده است، تاجایی که قابل تصور نیست که تا زمانی که آنکارا به سیاست خصمانه خود نسبت به ارمنستان (ازجمله انکار واقعیت نسل کشی) ادامه می دهد آذربایجان موضع جنگ طلبانه و جنگ افروزانه خود نسبت به ارمنیان را تغییر دهد. می توان گفت که علت اصلی عدم امکان مصالحه میان طرفین مناقشه قراباغ همانا تداوم ذهنیتی است که از صد سال پیش بر ترکیه، و اکنون نیز بر آذربایجان، حاکم است، یعنی ریشه کن کردن ملت ارمنی از منطقه قفقاز به عنوان مانع عمده برسر راه نقشه های پان تورانیستی رهبران ترکیه، نقشه هایی که امروز در قالب رویای احیای امپراتوری نو- عثمانی آقای اردوغان تجلی یافته است. 

 گذشته از این کارنامه سیاه جمهوری آذربایجان و باکو در زمینه حقوق بشر و رفتار با ساکنان و شهروندان خودش جایی برای خوشبینی درمورد آنچه که در صورت اعاده قراباغ به آذربایجان برای ارمنیان ممکن است اتفاق بیفتد باقی نمی گذارد. اعلام این مطلب از جانب مقامات محلی قراباغ باید قابل درک باشد که هرگز به وضعیتی که آنها را بار دیگر زیر حاکمیت آذربایجان قرار دهد تن در نخواهند داد.  

 البته، در صورتی که ترکها به فرض نه چندان محتمل نسبت به ارمنیان تغییر مشی و روش دهند، آذربایجان چاره ای جز پذیرفتن واقعیتها نخواهد داشت. در این حالت، می توان فرض کرد که دورنمای حل مساله قراباغ تا حدی روشنتر خواهد شد.

در وضعیت فعلی ، بحران قراباغ ، در مقایسه با بحرانهای بین المللی دیگر، مثل سوریه یا اوکرایین، از اهمیت  کمتری برای جامعه بین المللی برخوردار است ."بیست سال پیش، مناقشه قراباغ از ارجحیت بسیار بالاتری در صحنه بین المللی برخوردار بود... و عدم یافتن راه حلی برای آن در طول بیست و دو سال گذشته، کشورها را از آن خسته کرده است. قدرتهای بزرگ اکنون مشغله های فکری و تعهدات  مهم دیگری دارند، به طوری که یافتن ٤٠٠٠ صلحبان مسلح بین المللی برای استقرار در امتداد خط ترک مخاصمه کار آسانی نیست..." (توماس د وال) (١٠).

جالب اینجاست که هردوطرف درگیردر مناقشه به نوعی اعتبار توافقنامه آتش بس را که برپایه فراخوانهای شورای امنیت به وجود آمده زیر سئوال می برند. ماسیس ماییلیان، تحلیل گر سیاسی و سفیر جمهوری خودگردان قراباغ با اختیارات ویژه، در مقاله ای در نشریه تحلیلی آنالیتیکن (١١) چنین اظهارنظر می کند: "... تهاجم نظامی آذربایجان در ماه آوریل گذشته در واقع کان لم یکن اعلام کردن همه توافقهای انجام شده حول مناقشه قراباغ بوده است".... "بعلاوه، خود آذربایجان علنا و رسما توافقنامه آتش بس را فاقد اعتبار اعلام کرده است. در ١١ و ١٤ آوریل ٢٠١٦ ، هیاتهای نمایندگی دایمی آذربایجان در سازمان امنیت و همکاری اروپا و سازمان ملل متحد اسنادی را میان کشورهای عضو توزیع کردند که ضمن آن توافق نامه های منعقد پیشین میان طرفهای درگیر باطل و فاقد اعتبار اعلام شده است. آذربایجان بدینطریق اسناد ترک مخاصمه را که میان نمایندگان وقت آذربایجان و قراباغ با میانجی های بین المللی امضا شده بود، ملغی و فاقد اثر اعلام کرد".    

البته، روسای مشترک سازمان همکاری و امنیت اروپا به فوریت و به طور قاطع نسبت به اقدامات آذربایجان واکنش نشان دادند و تاکید کردند که توافق نامه آتش بس ١٩٩٤ و توافقهای بعدی ١٩٩٥ برای تقویت رژیم آتش بس هنوز به عنوان اساس و پایه مصالحه میان طرفین از اعتبار کامل برخوردار است. دبیرکل سازمان ملل متحد نیز موکدا از طرفهای مناقشه خواست که توافقنامه آتش بس را محترم شمارند و به طور کامل رعایت کنند. تحلیل گر یادشده چنین ادامه می دهد: " اگر پیش از جنگ چهارروزه آوریل حالت "نه جنگ، نه صلح" در قراباغ حکمفرما بود، خروج آذربایجان از توافق نامه آتش بس در واقع چیزی جز اعلان جنگ به طرفهای دیگر، یعنی قراباغ و ارمنستان، نیست. میانجی های بین المللی باید هرچه زودتر پایه حقوقی توافق نامه را احیا و تثبیت نمایند، زیرا بدون آن مذاکره برای حل بحران مفهومی نخواهد داشت".  

آیا راه حل سیاسی- دیپلماتیک برای مناقشه قراباغ وجوددارد؟

 حال که دیدیم تلاش برای حل مساله از طریق نظامی راه به جایی نخواهد برد، باید پرسید آیا راه حلی در چارچوب سیاسی- دیپلماتیک وجود دارد؟

راه حل دیپلماتیک دردو حالت فرضی، که متاسفانه هیچ کدام، حداقل در کوتاه یا میان مدت، احتمال تحقق ندارند، امکان پذیر است.

١- حالت فرضی اول اینست که آذربایجان با درس گرفتن از تلاشهای نظامی بی ثمرش درگذشته برسر عقل آید، از دنباله روی کور از ترکیه دست بردارد، با طرفهای دیگر مناقشه بر سر میز مذاکره بنشیند و بحران را با مسالمت و گذشتهای متقابل حل کند. اصرار روان پریشانه حکام باکو بر راه حل نظامی و امتناع نابخردانه آنها از قبول شرکت نمایندگان حکومت خودگردان قراباغ در مذاکرات صلح محکوم به شکست است و نتیجه ای جز طولانی تر کردن مناقشه ندارد . آلکساندر اسکاکوف، کارشناس سیاسی روس، طی مصاحبه ای با "اخبار ارمنستان" از جمله می گوید: "هنگامی که طرفهای مناقشه و میانجی ها آماده مذاکره جدی برای حل بحران شوند، چاره ای جز شرکت دادن مردم و رهبران قراباغ در مذاکرات ندارند. قابل تصور نیست که مثلا مناقشه کازوو را بدون شرکت مردم و مقامات کازوو، یا مساله آبخازیا را بدون مشارکت ساکنان آن و یا بحران کریمه را بدون شرکت مردم کریمه حل و فصل کرد" (١٢). 

احتمال نمی رود که بدون تغییر رژیم علی یف، وضعیتی که در بالا اشاره شد امکان تحقق پیدا کند، اما به هرتقدیر، "ضرر را از هرجا که جلویش را بگیری نفع است".

٢-  حالت فرضی دیگر زمانی است که ترکیه در موضع خصمانه خود نسبت به ارمنستان و از جمله، سیاست رد و انکار نسل کشی ارمنیان، تجدید نظر کند، به محاصره اقتصادی ارمنستان پایان دهد و روابط عادی با همسایه اش برقرار کند، که متاسفانه آن هم در وضعیت فعلی، حداقل تا زمانی که رجب طیب اردوغان برسرکار است، چندان محتمل به نظر نمی رسد.

لکن، به فرض پدیدار شدن چنین تحولی، می توان تصور کرد که فضای سیاسی میان ارمنستان و ترکیه بهبود یافته و به تدریج اعتماد و ارتباط متقابل میان طرفین ایجاد شود. درصورت تداوم فضای دگرگون شده میان ارمنستان و ترکیه، می توان فرض کرد که رهبران باکو نیز چاره ای جز قبول واقعیتها نخواهند داشت. در چنین حالتی، فضای سیاسی میان ارمنستان و آذربایجان نیز دگرگون خواهد شد و فرض اینکه سه طرف مناقشه در محیطی غیر خصمانه باهم به گفتگو بنشنند و با گذشتهای متقابل به مصالحه ای جامع دست یابند خیلی غیر واقع بینانه نخواهد بود. پیش بینی اینکه طرفین در چنین فضایی به چه نوع توافقهایی دست خواهند یافت اکنون مشکل است. اما روشن است که در فضای توام با اعتماد دوسویه و خالی از خصومت سطح و کیفیت ارتباطات و همراه آن تفاهم متقابل نیز ارتقاء خواهد یافت و در چنین وضعیتی دست یابی به یک مصالحه پایدار چندان مشکل نخواهد بود.

 

__________________________________________________________________________________

پانویس:

1 – Artsakh   نام تاریخی ارمنی قراباغ که در آثار مورخان یونانی و رومی عهد باستان، مثل پلینیوس، پلوتارک، استرابن و غیره ثبت است. عنوان "قراباغ" از قرن ١٣تا ١٤ میلادی، طی دورانی که اقوام ترک زبان منطقه را زیر تسلط خود درآوردند، رایج شد.

2 -  روزنامه نگار و عضو ارشد بنیاد کارنگی یوروپ و انستیتوی جنگ و صلح لندن، کارشناس مسایل اروپایی شرقی و قفقاز و مولف چند کتاب درباره مناقشه قراباغ، چچنیا و قفقاز.

3- karabakh-resolving-caucasus-of-http://carnegieeurope.eu/2016/06/16/prisoners dilemma/j1yq-security

4- https://urldefense.proofpoint.com/v2/url?u=http-3A__hetq.am_eng_news_68931_thomas-2Dde2Dwaal-2Don-2Dkarabakh-2Di-2Dam-2Dnot-2Doptimistic-2Dabout-2Dthe-2Dchances-2Dof-2Da2Dsuccessful-2Dnegotiated2Dsettlement.html&d=DQIFaQ&c=clK7kQUTWtAVEOVIgvi0NU5BOUHhpN0H8p7CSfnc_gI&r=LVw5zH 6C4LhpVQcGEdVcrQ&m=VNz4nk5WxaKZMPUe7inHdwg1iLNRaWFcihtL1k86BM8&s=gHGAt4dtN_otR9JFO1SsBPqmcb0DR2HphtyuaI9DIE&e=

 5- -  http://vn.kazimirov.ru/k100eng.htm 

6-  http://en.aravot.am/2016/07/02/178344/ 

7- -  eng/news/326551.html/https://news.am 

8-  a06.html-https://www.wsws.org/en/articles/2016/04/06/azer

9-  http://www.varliginsesi.com/vs14/vs1426.htm 

10-  -karabakh-resolving-caucasus-of-http://carnegieeurope.eu/2016/06/16/prisoners ma/j1yqdilem-security

 11  .http://theanalyticon.com/

12-  https://news.am/eng/news/364097.html

 

 

 

*************************

 

 

نویسنده مهمان

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/420f30335896657222212953a3930f7a.jpg
شاهين مصطفي اف، وزير اقتصاد جمهوري باکو اعلام کرد انگليس با 27 ميليارد دلار ،  نخستين سرمايه گذار خارجي در این کشور است. به گزارش خبرگزاري آپا، شاهين مصطفي اف
cache/resized/2590483ca923ce06d1f83a7f5478522c.jpg
الهام اسماعيل، مامور پيشين امنيتي و کارشناس امور سياسي و امنيتي در رسانه ها، با انتشار تحليلي در پايگاه اينترنتي « مدراتور» به دولت اين کشور پيشنهاد کرد براي
cache/resized/5eb0da8f0b5a3d8f9e3b629bc8304cf0.jpg
ميانجيگران صلح قره باغ در آنکارا  با مولود چاووش اوغلو، وزير خارجه ترکيه ديدار کردند. به گزارش «آذ ويزيون»، وزيرخارجه ترکيه در توييتر خود خبر داد با  ايگور
cache/resized/fda828f0c1d3e104ab04fe59b4b71bba.jpg
روزنامه يني مساوات در گزارشي در خصوص کاهش اختيارات «اداره مسلمانان قفقاز» و افزايش اختيارات «کميته دولتي امور گروه هاي ديني » نوشت : « (جمهوري) آذربايجان مدل
cache/resized/8ba284a9527adbfeac5051973c871f95.jpg
خبرگزاري آذرتاج خبر داد هياتي از مديران 15 مدرسه باکو ، در چارچوب «طرح هاي توسعه» وزارت آمورش اين کشور  به اسرائیل سفر  و با مقامات وزارت آموزش آن ديدار و
cache/resized/00970ad0a29217d84b83edde0a53663a.jpg
  الهام علي اف ، رييس جمهوري باکو که براي حضور در نشست «شوراي آنتلانتيک شمالي» ناتو به بروکسل سفر کرده است، با يان اشتولتنبرگ، دبيرکل ناتو ديدار کرد. در اين
cache/resized/26085e3d1afcdf54a912437f15f1facc.jpg
ترکيه به منظور افزايش سهم خود در اقتصاد منطقه نخجوان، تعرفه گمرکي براي کالاهاي کشاورزي و صنعتي توليدي «جمهوري خودمختار نخجوان» جمهوري باکو را لغو کرد.به گزارش
cache/resized/fc4c1f2a1a477c90341f00c70b7a7e1f.jpg
در جريان سفر هيأتي از رژيم صهيونيستي به جمهوري آذربايجان، يادداشت تفاهم همکاري ميان شهر «غَبَله» جمهوري آذربايجان و شهر  « يقنعم» در شمال فلسطين اشغالي امضاء
cache/resized/dfc0b2bbf24a39f5e2da5f7926ab9343.jpg
وزارت دفاع جمهوري باکو در واکنش به گزارش رسانه هاي ارمنستان مبني بر استفاده نيروهاي ارتش جمهوري باکو از سيستم موشکي «اسپايک» خريداري شده از رژيم صهيونيستي در
cache/resized/f6852508428a4e5d48ad28a9269a33f2.jpg
رسانه های خبری از سفر رهبران جمهوري قراباغ کوهستاني به بروکسل و برگزاري همايش «همکاري آرتساخ و اتحاديه اروپا» در بروکسل خبر داد. به گزارش آذریها به نقل از
cache/resized/a59a9ff63930de47fc620f8bace72c67.jpg
  پل گوبل، تحليلگر سيا و مشاور پيشين وزير امور خارجه آمريکا در امور خلق هاي شوروي سابق ، در گفتگو با پايگاه اينترنتي «آخار » گفت : «مسکو تا وفاداری باکو را 
cache/resized/82552c743d6192d836a370d3249cd267.jpg
آکادمي علوم جمهوري باکو از يافته شدن دو نسخه دستنويس از اشعار عمادالدين نسيمي، شاعر  ايراني قرن هشتم هجري شمسي، در کتابخانه ملي آنکارا خبر داد.  پايگاه