بررسی کتاب مدیریت سیاسی بحران‌های قومی (نوشته دکتر حمید احمدی)

یکشنبه, 13 اسفند 1396 ساعت 06:45 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

کتاب مدیریت سیاسی بحران‌های قومی (مطالعه موردی کانادا، اسپانیا، آفریقای جنوبی، عراق، لبنان و ایران) تألیف دکتر حمید احمدی توسط انتشارات مرکز آموزش وزارت کشور و دانشگاه تهران (۱۳۹۶) چاپ و به بازار کتاب عرضه شد. انتشار این کتاب با استقبال پژوهشگران و جامعه دانشگاهی روبرو شد و ضمن جلسه رونمایی در دانشگاه تهران گزارش‌هایی در برخی رسانه‌ها در این بار منتشرشده است. این نوشته تلاش دارد تا به معرفی اجمالی کتاب حاضر بپردازد و تصویری کلی از این کتاب به علاقه‌مندان ارائه دهد.

درباره نویسنده:

دکتر حمید احمدی، استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر مطالعات خاورمیانه و مسائل قومی است. وی تز دکتری خود را با موضوع قومیت در ایران در دانشگاه کارلتون کانادا در سال ۱۳۷۴ دفاع کرده است. بخشی از مطالعات وی به بررسی و مطالعه کشورهای خاورمیانه بازمی‌گردد؛ این بخش از مطالعات عمدتاً در دهه ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ انجام‌شده که ماحصل آن تألیف و ترجمه بیش از ۱۵ کتاب در زمینه خاورمیانه و جنبش‌های اسلامی ازجمله در فلسطین و مصر است.

رویه دیگر تحقیقات این استاد دانشگاه مسائلی پیرامون هویت ملی ایرانیان و مطالعات قومی است. این دسته از آثار و تحقیقات حمید احمدی عمدتاً از اواسط دهه ۱۳۷۰ و اوایل ۱۳۸۰ منتشرشده است و تاکنون ادامه یافته است. کتاب «قومیت و قوم‌گرایی در ایران» نخستین اثر جامع علمی و آکادمیک در ایران بود و تجربه نوینی را در مطالعه مسائل قومی وارد ادبیات این حوزه کرد.

قومیت و قوم‌گرایی در ایران: افسانه یا واقعیت (نشر نی، ۱۳۸۳)، ایران: هویت، ملیت و قومیت (موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، ۱۳۸۳)، روابط فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و همسایگان: مطالعه موردی کشور ترکیه (پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات، ۱۳۸۹)، پان‌ترکیسم یک قرن در تکاپوی الحاق‌گری (نشر نی، ۱۳۸۲)، بنیادهای هویت ملی ایرانی: چهارچوب نظری هویت ملی شهروند محور (پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۸۸)، هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی (تهران: نشر نی، ۱۳۹۵) و چندین مقاله دیگر، مهم‌ترین آثاری هستند که از وی در به زبان فارسی منتشرشده است. برخی از کتاب‌ها و مقالات وی در همین زمینه به زبان‌های دیگر ازجمله ترکی استانبولی نیز ترجمه‌شده است که برای نمونه می‌توان به کتاب، ایران، هویت، ملیت و قومیت اشاره کرد.

در تابستان ۱۳۹۶ مقاله‌ای از ایشان با عنوان The Clash of Nationalism: Iranian response to Baku irredentism در کتابی با عنوان «بازی بزرگ در غرب آسیا» توسط انتشارات آکسفورد چاپ شد. این مقاله مفصل به واکنش آذری‌های ایران به سیاست الحاق‌گرایی جمهوری آذربایجان می‌پردازد.

به‌طورکلی حمید احمدی فعال‌ترین نظریه‌پرداز دانشگاهی به مسأله قومیت در ایران است و آثار خود را با فواصل زمانی مشخص و مبتنی بر پژوهش‌های عمیق منتشر می‌کند. وی تلاش دارد از نگاه تقلیل‌گرایانه به مسأله موردتحقیق پرهیزکرده و موضوعات قومی را از چند منظر فرهنگی، امنیتی و سیاسی موردبررسی و نقد قرار دهد.

درباره کتاب

مدیریت سیاسی بحران‌های قومی حاصل پژوهشی است که به سفارش وزارت کشور در اواخر دهه ۱۳۸۰ انجام‌شده است. این پژوهش پیش از تبدیل‌شدن به کتاب، یک‌بار دیگر در سال ۱۳۹۵ مورد بازبینی قرارگرفته و اطلاعات موجود در آن به‌روز شده است.

کاربرد چنین پژوهش‌هایی برای مراکز تصمیم‌گیرنده و راهبردی آشنایی باتجربه سایر کشورها در زمینه مسائل قومی و امنیت داخلی است و معمولاً پس از مدتی، نتیجه تحقیق را برای انتشار در اختیار عموم قرار می‌دهند.

این کتاب شامل شش فصل و ۴۷۶ صفحه است. هر فصل از این کتاب دارای ساختارهای نسبتاً مشابهی است که مقایسه تجربه‌های ملی را آسان‌تر می‌کند.

نقد و بررسی:

فصل اول کتاب مانند هر پژوهش دیگری به کلیات اختصاص دارد. نویسنده در این بخش به موضوع و هدف از پژوهش پرداخته و پس از طرح پرسش‌های اصلی و فرعی خود به بحث‌های روشی روی آورده است. نویسنده می‌گوید در این تحقیق از روش «جامعه‌شناسی تاریخی» یعنی در نظر گرفتن ویژگی‌های سنتی هر جامعه برای تبیین مسائل و مشکلات آن بهره برده است و اشاره می‌کند که این روش از سوی برخی نظریه‌پردازان علوم اجتماعی و سیاسی نظیر چارلز تیلی، تدا اسکاچپول و برینگتون مور در تحلیل پدیده‌هایی چون کشمکش‌های خشونت‌آمیز مورداستفاده قرارگرفته است.

فصل دوم کتاب به مباحث نظری درباره ریشه‌های قومی و قومیت اختصاص دارد. وی این نظریه‌ها را به چند دسته اقتصادی- سیاسی، روان‌شناسانه و… تقسیم می‌کند. ازجمله نوآوری‌های این بخش و تفاوت آن با تحقیقات قبلی اشاره به نظریه‌های جدید ازجمله ذهنیت قربانی و نظریه رهبران تفرقه‌افکن است. وی در اینجا به تعریف این نظریات می‌پردازد و در سایر بخش‌های کتاب سعی دارد با استفاده از آن‌ها به تبیین موضوع بپردازد.

دکتر احمدی در تعریف نظریه ذهنیت قربانی می‌گوید: اعضا و رهبران گروه‌های رقیب، چه خود تبعیض گر باشند و چه تحت تبعیض قرارگرفته باشند، معمولاً خود را قربانی قلمداد می‌کنند. این ذهنیت قربانی بودن اعضا گروه را با رهبران متحد می‌کند. این ذهنیت باعث خواهد شد که اعضای گروه در نفرت از دیگری یا قربانی کردن دیگران، خود را محق بپندارند. این تجربه در آفریقای جنوبی در خصوص رژیم آپارتاید همواره وجود داشت که آن‌ها خود را قربانی سیاست‌های استعماری می‌دیدند. همچنین در آلمان نازی، حزب نازی مردم ژرمن را قربانی دسیسه مشترک یهود بین‌الملل و بریتانیا فرض می‌کرد. در خصوص گروه‌های قومی غیر مسلط نیز این ذهنیت همواره تلقین می‌شود که ما جمعی قربانی سیاست‌های تبعیض‌آمیز دولت یا دولت‌هایی قرار دارند که اساس خود را در ضدیت با آن گروه اقلیت تعریف کرده‌اند.

نظریه رهبران تفرقه‌افکن دومین نظریه جدیدی است که توسط نویسنده تشریح شده است. بر اساس این نظریه نخبگان و رهبران سیاسی یا مذهبی نقش مخرب و تفرقه‌افکنانه‌ای را برای رسیدن به قدرت سیاسی یا افزایش آن بازی می‌کنند. این تفرقه‌افکنی به‌صورت موازی به افزایش هویت درون گروه نیز منجر می‌شود. نخبگان قومی این روش را از طریق تأکید بر یک سری روایت‌ها و مشترکات درونی گروه خود انجام می‌دهند و با برجسته کردن تهدیدها به ناسیونالیسم قومی دامن می‌زنند. اسلوودان میلسوسچ و قرانچو توجمان در یوگسلاوی سابق با توسل به جنبه‌های تفرقه‌افکنانه قومی به ناسیونالیسم صربی و کرواتی دامن زده و در انتخابات به قدرت رسیدند. نمونه‌ای دیگر از این اقدامات را می‌توان در هند پی‌جویی کرد.

فصل سوم، نظریه‌های مربوط به مدیریت و حل کشمکش‌های قومی نام دارد. در این فصل نویسنده به نظریه‌هایی ناسازگار با دموکراسی و تخریبی در حل‌وفصل منازعات یا تفاوت‌ها اشاره می‌کند و نمونه‌هایی مانند کوچ اجباری، اخراج، یکسان‌سازی اجباری، نسل‌کشی و… را موردبحث قرار می‌دهد. سپس به مدل‌های سازگار با دموکراسی پرداخته و به نظریه‌هایی چون مدل نظام کارکردی- ناحیه‌ای، رژیم بین‌المللی حفاظت از اقلیت‌ها، دموکراسی انجمنی و دیپلماسی غیررسمی می‌پردازد. در پایان فصل برخی ازنظریه‌ها موردبررسی و نقد بیشتر قرارگرفته‌اند.

فصل چهارم به مسائل روش شناسانه و معرفت‌شناسانه در مطالعات قومی اختصاص پیداکرده است. رویکرد دکتر حمید احمدی جامعه‌شناسی تاریخی و پرهیز از تعمیم‌گرایی است. وی در اینجا یادآور می‌شود که بسیاری از دیدگاه‌های نظری برآمده از شرایط تاریخی جوامع غربی است و نمی‌توان بدون توجه به شرایط خاص زمان و مکان از آن‌ها به‌عنوان چارچوب‌های نظری عام و جهان‌شمول استفاده کرد. کاربرد غیر تاریخی این نظریه در موارد غیرعربی یکی از مشکلات مطالعات قومی و ملی معاصر است. مشکل زمانی پیش می‌آید که بر اساس این یافته‌های نادرست، سیاست‌گذاران در پی سیاست‌گذاری برای حل مشکلات ملی و قومی خود باشند.

به‌طورکلی رویکرد دکتر احمدی جامعه‌شناسی تاریخی است اما همواره سعی دارد، خواننده را با سایر نظریه‌های معارض نیز آشنا سازد. آنچه در سیر کلی آثار و پژوهش‌های نویسنده اهمیت دارد این است که چارچوب‌های نظری موردتوجه وی از دهه ۱۳۷۰ خورشیدی تا به امروز تغییر نکرده و از ثبات برخوردار است.

فصل پنجم کتاب به بحران‌های قومی و مدیریت آن در شش کشور به‌صورت مقایسه‌ای اختصاص پیداکرده است. نویسنده در اینجا به بررسی تجربه هر یک از کشورها در زمینه قومیت و مشکلات حاد آن‌ها پرداخته و تجارت دولت‌ها در این زمینه را بررسی کرده است. می‌توان گفت این فصل مهم‌ترین بخش کتاب را تشکیل می‌دهد.

اسپانیا

دکتر حمید احمدی در ابتدا به تجربه اسپانیا پرداخته و به قومیت‌های گالیشی، باسکی و کاتالانی و پیشینه تاریخی آن‌ها در دولت- ملت‌سازی این کشور پرداخته است. نویسنده در اینجا به پیشینه تاریخی کشور اسپانیا و سپس پیشینه گروه‌های قومی، ترکیب جمعیت و کشمکش‌های آن‌ها می‌رسد.

سپس از منظر تجربه سیاست‌گذاری، به بحث ورود کرده و به مفاد قانون اساسی در خصوص زبان، خودمختاری و حاکمیت عمومی می‌پردازد. نویسنده می‌گوید، اسپانیایی‌ها در قانون اساسی به‌صورت بندی جدیدی از مفهوم ملت رسیده‌اند. ازنظر قانون اساسی جدید اسپانیا، مردمان گروه‌های اقلیت، «ملیت‌های» درون‌گروهی فراگیرتر به نام ملت اسپانیا هستند. به این لحاظ در اسپانیا فقط یک ملت وجود دارد و گروه‌های قومی حق ندارند از عنوان ملت برای خود استفاده کنند؛ اما ناسیونالیست‌های قومی بر آن هستند که چیزی به اسم ملت اسپانیا وجود ندارد، تنها دولت اسپانیا وجود دارد که از ملت‌های قومی متعدد تشکیل‌شده است.

به نظر می‌رسد قانون اساسی اسپانیا سعی کرده است با استفاده از مفهوم خرده ملت یا Sub-nation امتیازات قومی کلانی را به گروه‌های قومی خود بدهد که بعدها موجب دشواری‌ها و بحران‌های زیادی شد.

نویسنده در ادامه به ارائه آماری در خصوص احساسات قومی و ملی در میان اقلیت‌های باسکی، کاتالانی و گالیشی پرداخته است و نشان داده است که حس قومی در میان آن‌ها یکسان نیست. همچنین تفاوت‌هایی بین منطقه کاتالانی زبان و باسکی زبان در میزان همگرای و واگرایی وجود دارد. تحقیقات نشان می‌دهد که مهاجرت افراد غیربومی به این مناطق در شکل‌گیری تعلقات هویتی مؤثر بوده است. در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ که دوره شکوفایی اقتصادی بود، بسیاری از افراد کاستیلی زبان (زبان رسمی این کشور) به نواحی مهاجرت کردند و اکثریت حاشیه‌نشین آنجا را تشکیل دادند. همچنین صنعتی شدن و شهری شدن بر کاربرد زبان‌های غیر اسپانیولی تأثیر گذاشته است.

تغییر الگوی حکومت اسپانیا از متمرکز به ناحیه‌ای (خودمختاری) پس از تغییر قانون اساسی ۱۹۷۸ و فرمول‌هایی چون «ملیت‌های تاریخی» و کسب خودمختاری توسط اجتماعات خودمختار، اختیارات حکومت‌های محلی و… در این بخش موردمطالعه قرار می‌گیرد. اهمیت این بخش از کتاب در آن است که اطلاعاتی منسجم و ذی‌قیمت در خصوص مسائل قومی اسپانیا و ساختار حقوقی آن‌ها به مخاطب می‌دهد. به‌ویژه آنکه در ایران کاتالونیا بیشتر از ناحیه باسک موردتوجه بوده و اطلاعات کمتری در خصوص باسکی‌ها وجود داشت اما در این کتاب مستندات علمی بیشتری در خصوص باسک‌ها قابل‌دسترسی است.

کانادا

دومین کشور موردبررسی در این کتاب کانادا است. کانادا نیز ازنظر روند شناسی جریان‌های قومی از اهمیت زیادی برخوردار است. مورد اسپانیا و کانادا مشابهت‌های زیادی با یکدیگر دارند. در هر دو کشور مناطق کاتالونیا و کبک، مناطق توسعه‌یافته و ثروتمندی هستند که دارای تمایلات جدایی‌طلبی هستند. در علوم سیاسی این دو مدل، به‌عنوان نقض نظریه‌های عمدتاً نو مارکسیستی مطرح می‌شوند که مدعی‌اند، مسأله قومی، ریشه اقتصادی دارد و با طرح ایده‌هایی چون «استعمار داخلی» سعی در تبیین واگرایی قومی کرده‌اند.

ناسیونالیست‌های کبکی که برای فرهنگ و زبان فرانسه، اولویت قائل‌اند، ابتدا با درخواست رسمیت دوزبانگی به میدان آمدند. آن‌ها خواستار به رسمیت شناخته شدن زبان فرانسوی به‌عنوان دومین زبان رسمی کشور در قانون اساسی شدند. این درخواست با موافقت دولت کانادا روبرو شد و دولت فدرال کانادا در سال ۱۹۶۹ در قانون زبان‌های رسمی، زبان فرانسوی را به رسمیت شناخت. کتاب حاضر اطلاعات دقیقی در خصوص مصوبات دولتی و چگونگی تصویب آن‌ها در زمینه دوزبانگی و چند فرهنگ گرایی ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که هدف کوتاه‌مدت کبکی‌ها صرفاً رسمیت زبان خود بود اما آن‌ها در مرحله بعدی به‌سوی حذف زبان انگلیسی از این استان رفته و حتی خانواده‌های انگلیسی‌زبان را مجبور کردند تا فرزندان خود را به مدارس فرانسوی‌زبان بفرستند. در سال ۱۹۷۷ حزب کبک‌ها منشور زبان فرانسه را که به لایحه ۱۰۱ معروف شد، تدوین کرد و فرانسه را به‌عنوان تنها زبان رسمی استان کبک معرفی نمود. بر اساس این لایحه تمامی کودکان خانواده‌های مهاجر مجبور می‌شدند که در مدارس فرانسوی‌زبان تحصیل کنند.

نویسنده در پایان به تجربه برگزاری رفراندوم استقلال کبک از کانادا اشاره‌کرده و به تحلیل آمار و ارقام می‌پردازد. تجربه ناسیونالیست‌های کبک نشان می‌دهد که جنبش‌های قومی هرچند در آغاز به نام مساوات و برابری به میدان می‌آیند اما در بلندمدت حذف سایر زبان‌ها و هویت‌ها را در افق پیش‌بینی کرده‌اند.

البته کبک تنها مسأله قومی کانادا نیست، بلکه مسأله بومیان سرخ‌پوست و حقوق آن‌ها یکی دیگر از تجربه‌های کانادا است که در این کتاب به آن پرداخته‌شده است.

مالزی

سومین کشور موردمطالعه، مالزی است، نویسنده پس از توضیح تشکیل و استقلال مالزی، به توصیف وضعیت گروه‌های قومی مالزی ازجمله مالایی‌ها و چینی‌ها و پیشینه کشمکش میان آن‌ها پرداخته است. بر اساس داده‌های کتاب، دولت مالزی در سیاست‌گذاری‌های خود تلاش کرده است که مؤلفه‌های هویتی و مذهبی مالایی‌ها را در اولویت قرار دهند و بر اساس پاره‌ای فرمول‌ها از توسعه بیش‌ازحد زبان چینی ممانعت به عمل‌آورده و سیاست‌هایی را در راستای اسلامی سازی جامعه پیاده کرده است. تصمیم انور ابراهیم، وزیر آموزش‌وپرورش برای استخدام غیر چینی‌ها هرچند با واکنش چینی‌ها مواجه شد اما از سوی روشنفکران مسلمان مورد استقبال گسترده قرار گرفت. بر این اساس احزاب اسلام‌گرایی مانند حزب اسلامی پان مالزیا، دولت را وادار به سیاست‌گذاری برای تقویت اسلامی کردن جامعه می‌کنند. در دهه ۱۹۹۰ ساخت‌وساز اماکن اسلامی در مالزی رشد بیشتری پیدا کرد و برعکس ساخت کلیسا و معابد با محدودیت روبرو شد. با همه این‌ها از ۱۹۹۰ سیاست‌گذاری‌های فرهنگی دولت و نیز شرایط جدید به کاهش تنش فرهنگی میان گروه‌ها انجامید. دولت مالزی علیرغم فشار اسلام‌گراها از محدود کردن بیشتر چینی‌ها خودداری کرد و این مسأله باعث کاهش تنش‌ها شد.

در عرصه اقتصادی نیز دولت مالزی دست به سیاست‌گذاری‌هایی در راستای تقویت مالایی‌ها دست زد. یکی از مهم‌ترین آن‌ها سیاست جدید اقتصادی در دهه ۱۹۷۰ و اعمال آن در دهه‌های بعدی بود. این سیاست که در اصل به‌منظور ارتقاء جایگاه مالیایی ها صورت گرفت در بحران‌های قومی مؤثر واقع شد. تخصیص کمک‌های مختلف جهت برقراری انصاف اقتصادی ازجمله اقدامات دولت بود.

در مقام تحلیل باید گفت سیاست ترجیحی تااندازه‌ای باعث شد تا جایگاه مالایی‌ها نسبت به گذشته ارتقاء پیداکرده و از خطر هضم مالزی توسط چین، جلوگیری شود.

همچنین تجربه مالزی و مقایسه آن با کانادا نشان می‌دهد که مشابهت‌هایی بین این دو کشور وجود دارد اما سیاست قومی دولت‌ها متفاوت بود. هر دو کشور دارای یک اقلیت قومی چینی- فرانسوی بودند که نخبگان آن، به قدرت ملی و خارجی دولت‌های چین و فرانسه متکی بودند. دراین‌بین کانادا سیاست مدارا با ناسیونالیست‌های کبک را انتخاب کرد و این سیاست رفته‌رفته باعث افزایش مطالبات تا سر حد جدایی شد؛ اما دولت مالزی، الگوی مدیریت و سیاست‌گذاری دقیق و حذف تعادل را انتخاب کرد و موفق شد، ثبات داخلی و انسجام خود را حفظ کند.

آفریقای جنوبی

چهارمین کشور موردبررسی آفریقای جنوبی است که دارای پیشینه استعماری و تشکیل یک حکومت آپارتاید است. تجربه آپارتاید، یکی از تجارت شکست‌خورده در زمینه مدیریت اقلیت‌های قومی است. دولت آپارتاید سعی می‌کرد با تصویب قوانین سخت‌گیرانه علیه گروه‌های قومی غیر سفیدپوست مانند سیاه‌پوست‌ها، چینی‌ها، هندی‌ها و … نظام جداسازی را به‌عنوان یک‌راه حل در پیش بگیرد. سیاست‌گذاری‌های صورت گرفته در این راستا نیز عبارت بودند از تصویب پاره‌ای قوانین در حیطه جداسازی، قانون حفظ اماکن جداگانه، قانون کار بومی‌ها، قانون اصلاح قوانین بومی‌ها و…

توسل به روش‌های خشونت‌آمیز و عریان درنهایت موجب شورش عمومی سیاه‌ها و سقوط دولت آپارتاید در افریقای جنوبی شد. به‌طوری‌که تجربه سیاست‌گذاری‌هایی از این قسم نیز به تاریخ پیوست.

عراق

پنجمین موردبررسی شده در کتاب به تجربه عراق اختصاص دارد. نویسنده در ابتدا به سابقه شکل‌گیری پس از سایکس-پیکو می‌پردازد. در قسمت اول ناسیونالیسم قومی عرب و ناسیونالیسم قومی‌ کُرد موردبررسی اجمالی قرارگرفته است. در بخش بعدی نویسنده به بررسی گروه‌های قومی عراق که ساختار پیچیده‌ای دارند می‌پردازد و به تاریخ و جغرافیای کردها، عرب‌های سنی، شیعیان، ترکمان‌ها، ایزدی‌ها و نیز پیشینه کشمکش بین این گروه‌ها می‌پردازد. سیاست‌های حزب بعث در برابر شیعیان و کردها که آن‌ها را مانع بزرگ در یکپارچگی امت عرب می‌دید، کاملاً روشن بود: اخراج اجباری به ایران و تعریب شهرهای کردنشین و نیز نسل‌کشی.

دکتر حمید احمدی معتقد است که مدیریت مسائل قومی در عراق پس از سقوط صدام حسین را می‌توان نوعی دموکراسی انجمنی غیررسمی دانست. تلاش برای در نظر گرفتن سهم هر گروه جمعیتی در ساختار قدرت در همین راستا است.

دولت عراق در دوران پس از صدام حسین تحت مدیریت نیروهای امریکایی بود. این دولت که «اقتدار موقت ائتلاف» نام داشت تا پیش از تحویل قدرت به گروه‌های عراقی توسط «پل برومر» که منصوب دولت امریکا بود اداره می‌شد. در مارس ۲۰۰۴ یک قانون اساسی موقت برای عراق نوشته شد که این مسأله را پیش‌بینی می‌کرد. در دوران گذار یک دولت موقت در عراق تشکیل شد که زیاد علاوی شخصیت لیبرال شیعه مقام نخست‌وزیری، شیخ قاضی یاور، یک عرب سنی مقام ریاست‌جمهوری موقت را بر عهده داشت. همچنین کردها مقام معاونت ریاست‌جمهور و وزارت خانه دفاع و خارجه را در اختیار داشتند. نویسنده در این بخش، به‌صورت مفصل جزئیات مسیری را که به شکل‌گیری ساختار امروز عراق منجر شده است را توضیح داده است.

لبنان

لبنان ششمین مطالعه موردی در این پژوهش است. نویسنده در ابتدا یادآور می‌شود که لبنان به‌عنوان یک جامعه شناخته‌شده مستقل و برخوردار از حاکمیت محصول اواسط قرن بیستم میلادی است و پیشینه سیاسی مستقلی پیش از آن نداشته است. نام لبنان نیز در قرن بیست بر روی این سرزمین نهاده شده است. اگر خاورمیانه را به گفته کارل براون، یک منطقه رخنه‌پذیر بنامیم، لبنان رخنه‌پذیرترین سرزمین این منطقه محسوب می‌شود. این ویژگی به دوران باستان بازمی‌گردد. در ۱۹۴۶ میلادی لبنان استقلال سیاسی پیدا کرد اما احزاب سوری مانند حزب بعث و حزب قومی-اجتماعی سوری همیشه مدعی تعلق لبنان به سوریه بوده و در مراحل گوناگون در امور داخلی این کشور دخالت کرده‌اند. در این بخش که معرفی تاریخ معاصر لبنان است، نویسنده با استفاده از تجارت پژوهشی خود در زمینه خاورمیانه و جهان عرب، تاریخچه مختصر اما مفیدی از درگیری‌های سیاسی- اجتماعی احزاب و گروه‌های مختلف در لبنان آورده و سپس به پیشینه درگیری‌های قومی رسیده است.

نویسنده در خصوص ترکیب جمعیتی لبنان به ارائه آمارهای قابل‌توجهی می‌پردازد ازجمله دو گروه عمده «مسیحیان» (شامل: مارونی ها، کاتولیک‌ها، پروتستان‌ها، آشوری‌ها، ارمنی‌ها، نستوری‌ها) که چهل درصد جمیعت این کشور را تشکیل می‌دهند و «مسلمانان» که کمی بیش از ۵۰ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند. همان‌طور که مشخص است، شاخصه اصلی تمایز در این کشور بر اساس دین بناشده است. سنی‌های مسلمان گروه مسلط سیاسی در این کشور بوده و تخمین زده می‌شود که بین ۲۵-۲۸ درصد از کل جمعیت را تشکیل می‌دهند و مقام نخست‌وزیری همواره در اختیار آن‌ها بوده است. شیعیان دومین گروه بزرگ اسلامی هستند که حدود ۲۸-۳۵ درصد از کل جمعیت لبنان را در تشکیل می‌دهند و اکثریت آن‌ها شیعیان جعفری هستند.

گروه بعدی اثرگذار در سیاست لبنان اقلیت دروزی هستند که هفت الی ۱۰ درصد از کل جمعیت را تشکیل می‌دهند و به لحاظ سیاسی- ایدئولوژیک همیشه از گرایش‌های پان‌عرب (ناصر و بعث) حمایت کرده‌اند و دارای گرایش‌های سوسیالیستی بوده‌اند. کمال جنبلاط رهبر دروزی ها در سال‌های ۱۹۶۰-۱۹۷۰ از پرنفوذترین شخصیت‌های لبنان محسوب می‌شد و در کنار سایر گروه‌های پان‌عرب لبنان علیه راست‌گراهای مارونی (حزب فالانژ) می‌جنگیدند.

در قرن نوزدهم اختلاف بین مسیحیان مارونی و مسلمانان دروزی ریشه بسیاری از اختلافات قومی شد و ماهیت دینی این کشمکش‌ها را شکل داد؛ بنابراین پیدا کرد راه‌حل و مدیریت بحران‌های قومی نیز عمدتاً بر محور دین و مذهب شکل گرفت. این مسأله به‌ویژه زمانی شکل حادی به خود گرفت که در ۱۸۴۰ میلادی دولت‌های اروپایی به بهانه حمایت از مسیحیان لبنان و سوریه وارد عمل شدند.

نویسنده در ادامه به ذکر جزئیات قرارداد طائف در ۱۹۸۹ پرداخته و به منشور پارلمان این کشور در ۱۹۹۰ بر اساس این قرارداد می‌پردازد که اساس دموکراسی انجمنی امروز در لبنان را شکل داده است. بر اساس این منشور اصل ۵ به ۶ به‌تساوی تبدیل شد و از میان ۱۲۸ کرسی پارلمان ۶۴ کرسی به مسیحیان و ۶۴ کرسی به مسلمانان اختصاص پیدا کرد. در میان خود فرقه‌ها نیز تغییراتی صورت یافت. ازجمله می‌توان به برابری کرسی‌های سنی‌ها و شیعیان اشاره کرد که هرکدام ۲۷ کرسی را در اختیاردارند. در این میان مسیحیان مارونی ۲۴ کرسی، ارتدکس‌های یونانی ۱۴ کرسی، کاتولیک‌های یونانی ۸ کرسی، ارمنی‌ها ۵ کرسی و بقیه فرقه‌ها هرکدام ۵ کرسی در اختیاردارند.

ایران

فصل ششم این کتاب به مطالعه تاریخچه ایران و مقایسه آن با وضعیت پنج کشور دیگر اختصاص دارد. این بخش از کتاب نیز از اهمیت خاصی برخوردار است و تقریباً یک‌سوم از کل کتاب را به خود اختصاص داده است. نویسنده یادآور می‌شود که فصل گذشته به بررسی تجربه چند کشور بر اساس مدلی که پایان بحث‌های نظری مربوط به قومیت و کشمکش‌های قومی آمده بود، پرداخته شد. در بررسی این کشورها به چهار مسأله اساسی به‌عنوان محور توجه شده است:

– پیشینه کشور موردبررسی به لحاظ وجود میراث سیاسی و دولت داری و نیز فرآیند دولت- ملت‌سازی مدرن

– پیشینه گروه‌های قومی در کشور موردنظر و این نکته که آیا گروه قومی در زمره بومیان کشورها هستند یا از اقلیت‌های مهاجر

– پیشینه کشمکش قومی در هر کشور و ماهیت کشمکش

– بررسی سیاست‌گذاری مدیریت بحران قومی در کشور با توجه به مدل‌های ارائه‌شده

نویسنده در ادامه پس از بررسی زمینه‌های تاریخی و شکل‌گیری کشور ایران به پیشینه تنوعات قومی- زبانی در ایران می‌پردازد و قبل از ورود به بحث به مسأله مفهومی مهمی اشاره می‌کند که بر اساس دیدگاه معرفت‌شناسی مبتنی بر جامعه‌شناسی تاریخی است. نویسنده اشاره می‌کند که به دلیل همین رویکرد مفهوم گروه قومی از جامعه‌ای به جامعه دیگر متفاوت می‌شود.

در همین رابطه اشاره به این نکته نیز ضرورت دارد که واژه قوم در زبان عربی و فارسی به‌نوعی خویشاوندی و ارتباط مبتنی بر همبستگی خویشاوندی اشاره می‌کند درحالی‌که Ethnicity و ریشه‌های لاتین آن به تمایز و تضاد اشاره می‌کند. به همین خاطر هنگامی‌که از گروه‌های قومی در جامعه‌ای همچون امریکا بحث می‌شود، گروه‌هایی مدنظر هستند که دارای هویت متمایز زبانی، مذهبی و احتمالاً نژادی بوده و با سایر گروه‌های قومی دارای نقاط مشترک نیستند. رابطه آن‌ها نیز بر اساس رقابت، تضاد و گاه کشمکش استوار است تا همکاری و دوستی. این در حالی است که واژه اقوام در زبان عربی و به‌ویژه فارسی، همکاری، دوستی و همبستگی را می‌رساند تا تضاد و رقابت و کشمکش. واژه «اقوام ایرانی» نیز به همین‌گونه به گروه‌هایی اشاره دارد که دارای اشتراکات گوناگون تاریخی، فرهنگی و نژادی و مذهبی هستند.

نویسنده پس از ذکر تاریخچه‌ای از هر یک از اقوام ایرانی، به موضوع پیشینه کشمکش‌های قومی می‌پردازد و دو نکته را یادآور می‌شود: نخست تفاوت کشمکش مذهبی یا فرقه‌ای و کشمکش قومی دو دامنه و گستره کشمکش‌های قومی.

نویسنده معتقد است: «تا آنجا که به ایران مربوط می‌شود، می‌توان گفت که تا اواسط قرن بیستم، اصولاً در ایران پدیده‌ای به نام کشمکش قومی به مفهوم سیاسی آن، یعنی تکیه‌بر زبان یا فرهنگی برای رسیدن به اهداف سیاسی و محلی و خودمختاری وجود نداشت. دیگر اینکه بحران‌های به وجود آمده پس‌ازآن نیز بیشتر جنبه‌های نخبه گرایانه داشته است تا بحران‌های عمیق توده‌ای. پیش از قرن بیستم در ایران اختلافات فرقه‌ای و عمدتاً شیعه و سنی تا حدی بحران ایجاد کرده است…».

دکتر حمید احمدی معتقد است هنگامی‌که دولت در بستر تاریخ وجود نداشته باشد، ملت نیز تشکیل نمی‌شود. در پیشینه سیاسی ایران به‌روشنی می‌توان وجود دولت را مشاهده کرد، به‌نحوی‌که از زمان هخامنشی‌ها تا پس از ورود اسلام همواره دولت در ایران وجود داشته است. از سوی دیگر وقتی به تاریخ ایران نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که فرهنگ مشترک نیز یکی دیگر از وجوه اشتراک ایرانیان بوده است. گروه‌های قومی مانند کردها، بلوچ‌ها و آذری‌ها نیز از بومیان ایران بوده‌اند و به‌زور سرنیزه یا از طریق مهاجرت ساکن ایران نشده‌اند. پس گروه‌های قومی ایران دارای ریشه‌های کهن هستند. جالب است بدانید تا جنگ جهانی دوم به‌هیچ‌وجه کشمکش‌های قومی در ایران وجود نداشت. پس از جنگ جهانی دوم شوروی باسیاست‌های خاص خود و ایجاد فرقه دموکرات آذربایجان درصدد ایجاد تفرقه‌های قومی برآمد. این روند در دوره پهلوی و پس از پهلوی نیز ادامه پیدا کرد. باوجود تمام چنین تفرقه‌افکنی‌هایی هیچ‌گاه اختلافات قومی در ایران گسترده نشد. پس ‌از انقلاب اسلامی به‌ویژه پس از روی کار آمدن دولت اصلاحات، به دلیل فضای باز فرهنگی که در قالب اصل ۱۴ قانون اساسی به مردم داده شد، رشد زبان‌های قومی گسترش پیدا کرد. پس هیچ‌گاه نمی‌توانیم بگوییم که در ایران اختلافات قومی ریشه‌دار بوده است. در دوران معاصر در شاخه علوم اجتماعی با پیدایش تفکر مارکسیسم-لنینیسم چارچوب‌های نظری واحدی در جهان تجویز شد. چنین شرایطی دولت‌ها را از ارائه راهکارهای بومی دور کرد. ایران کشوری است که اقوام متعددی در آن زندگی می‌کنند و نباید برای چنین کشوری حکم واحدی صادر کرد. تنها راه‌حلی که برای مدیریت اقوام ایرانی وجود دارد، ایجاد «جامعه‌ای ملی» است به‌نحوی‌که کل ملت ایران همچون یک‌خانواده با یکدیگر زندگی کنند.

نویسنده در صفحات بعدی به بررسی یکایک مسائل حاد قومی پیش‌آمده در تاریخ معاصر ایران از جنگ جهانی دوم تا انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی می‌پردازد و به عوامل نخبگان سیاسی و دولت‌های بیگانه در برآمدن این کشمکش‌ها بین «گروه‌های قومی و دولت» توجه می‌دهد.

در بخش بعدی به مدیریت و سیاست‌گذاری قومی در ایران می‌پردازد و یادآور می‌شود که در آغاز به دلیل فقدان دامنه وسیع چنین بحران‌هایی دولت ایران فاقد سیاست مدون برای برخورد با این پدیده‌ها بود. سپس یادآور می‌شود که نوع سیاست‌گذاری و ماهیت بحران قومی از سوی دولت تا حدی به ماهیت اقدامات و فعالیت گروه‌های قومی نیز مربوط می‌شود.

نویسنده در ادامه به سیاست دوران اصلاحات در جامعه با تأکید بر انتشار مطبوعات قومی و اعطای مجوز در سطح استان به مطبوعات می‌پردازد. در همین دوران وزارت علوم به حمایت مالی از نشریات دانشجویی قوم‌گرا دست زد. وی همچنین به سیاست وزارت ارشاد این دوره در اعطای مجوز چاپ به انواع کتاب‌های قومیت‌محور اشاره می‌کند. سیاستی که درنتیجه آن نگرانی‌های زیادی از ماهیت این دسته از اقدامات به وجود آمد.

بخش بعدی که مشارکت سیاسی قومی نام دارد به سیاست استفاده از نخبگان محلی برای اداره امور استان‌های قوم نشین اشاره می‌کند. نکته‌ای که تا حدی در کردستان و ترکمن‌صحرا و خوزستان به اجرا درآمد. دولت با پدیده شوراها بر آن بود که تا حدی به سمت عدم تمرکز حرکت کند.

همچنین در سطوح ادارات بسیاری از مدیران بومی به کار گرفته شدند که در مقایسه با گذشته تحولی اساسی به شمار می‌رود. این مدیریت محلی گاه تا سطح استانداری نیز پیش می‌رفت. در آذربایجان این مسأله از مدت‌ها پیش از دوره اصلاحات و در کردستان از دوره اصلاحات آغاز شد.

جمع‌بندی:

درمجموع نویسنده در این کتاب به بررسی تجربه کشورهای مختلف در سطح چهار قاره پرداخته است. بیشترین کشورهای موردبررسی در قاره آسیا و سه مورد از آن‌ها در منطقه خاورمیانه واقع‌شده‌اند. یک کشور از قاره اروپا و امریکای شمالی نیز موردبررسی قرارگرفته‌اند.

جنبه نوآوری کتاب در اینجا است که تاکنون پژوهش مستقل و جامعی در خصوص تجربه بقیه جوامع در خصوص برخورد با قومیت و کشمکش‌های قومی منتشرنشده بود. کتاب حاضر مرجع نسبتاً کاملی از تجربه و تاریخچه هفت‌کشور در چند اقلیم متفاوت است.

در این میان کشورهای اسپانیا و کانادا، سیاست چند فرهنگ گرایی، چند زبانی، تکثر و تمرکززدایی را برای مدیریت گروه‌های قومی اتخاذ کردند. البته این سیاست باعث همگرایی و انسجام بیشتر بین گروه‌ها نشد و از سوی دیگر به دلیل فقدان دشمن خارجی، تبدیل به بحران عمیق امنیت ملی نیز نشد.

در تجربه افریقای جنوبی دوره آپارتاید و عراق دوره بعث، سیاست انکار و پاک‌سازی قومی به بوته آزمایش گذاشته شد، این سیاست نیز، درنهایت به شکست انجامید و نتوانست بحران قومی را حل‌وفصل کند بلکه به آن دامن زد.

همچنین در عراق پس از صدام حسین و لبنان، سیاست دموکراسی انجمنی، به نتیجه دلخواه منتهی نشد، اما از خونریزی و بحران‌های بیشتری جلوگیری کرد، هرچند در بررسی کشورهایی ازاین‌دست باید به شکل‌گیری مرزهای تحمیلی و علت وجودی چنین کشورهایی توجه داشت که به‌نوعی دلیل اصلی عدم انسجام و بی‌ثباتی دائمی به شمار می‌روند.

در این میان کشورهای مالزی و ایران، سیاست ادغام (انتگراسیون) را انتخاب کرده‌اند. هرچند دولت مالزی سیاست‌های مدون‌تر در این زمینه داشته است و توانسته است با برنامه‌ریزی به‌نوعی مدیریت و نظم ثابت در این خصوص برسد، اما کشور ایران نیز در داخل دارای مکانیسم‌هایی است که اغلب به‌صورت دست پنهان عمل کرده موازنه را در مدیریت این‌گونه مسائل برقرار می‌سازد. این ویژگی را باید در تاریخ و پیشینه دولت داری ایران جستجو کرد.

 

 

منبع: مرکز مطالعات سیاست گذاری عمومی

سالار سیف الدینی

سالار سیف الدینی، پژوهشگر مطالعات قومی

twitter:@salar_seyf

 

 

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/c3cc69bb7871bd2d0b3954be05d8f75a.jpg
پايگاه اينترنتي « ويرتوالاذ» جمهوري آذربايجان مصاحبه منتشرنشده اي از حيدر علي اف، رييس جمهوري پيشين اين کشور را که 27 سال پيش انجام شده است، منتشر کرد که
cache/resized/22ae40b23afa48d7840bf5e67c1d9655.jpg
سخنگوی وزارت امور خارجه ارمنستان تاکید کرد بدون حضور نماینده قراباغ کوهستانی در مذاکرات صلح قره باغ میان جمهوری باکو و ارمنستان، رسیدن به صلح امکان پذیر نخواهد
cache/resized/8ba344815638ac8d5d432548c9c94d8a.jpg
    يكي از فعالان باند تجزيه طلب ضدايراني « داك » ( به اصطلاح كنگره آذربايجاني‌هاي دنيا )  و « دامب » ( به اصطلاح اتحاديه ملي آذربايجاني هاي دنيا ) در باكو
cache/resized/df901b2a15838ff071856cb1175397c1.jpg
انتخابات ریاست جمهوری باکو از ساعت 8:00 امروز یازدهم آوریل آغاز شد. به گزارش آذریها، در این انتخابات چند نامزد مستقل و حزبی و همچنین شخص الهام علی اف شرکت کرده
cache/resized/e7a1b679098188f26a82fb8122b9363d.jpg
پایگاه اینترنتی «ریپورت» از اعلام آمادگی  بغداد برای کمک به باکو در بازگرداندن زنان و فرزندان داعشی های جمهوری باکو به این کشور خبر داد. به گزارش پایگاه
cache/resized/a7167f356cc0fdf1febab1878fb7f2b9.jpg
علی حسن اف مشاور ارشد الهام علی اف از اعتراض فعالان سیاسی کشورش نسبت به انتخاب نام "جمهوری آذربایجان" برای منطقه آران و شروان انتقاد کرد.به گزارش آذریها در
cache/resized/0093b9e6ce138cb0d2867847fc9cd24e.jpg
«باکو ساهاکیان» رئیس جمهور قراباغ کوهستانی طی سفر رسمی به ایالات متحده در کنگره این کشور حضور پیدا کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، «باکو ساهاکیان»،
cache/resized/c5ca6026670e0a40c84024a5999e9c33.jpg
به گزارش گروه دفاتر خارجی خبرگزاری تسنیم،«بنیاد‌ حسین‌اف» سفیر جمهوری آذربایجان در تهران در پاسخ به این سوال که نظرش درباره «کالای تولید ایران» چیست؟، به جدی و
cache/resized/1abf5b79728e38e158266121e85e311a.jpg
    خبرگزاري آذرتاج خبر داد «کميته روابط اجتماعي آمريکا - اسراييل» ( AIPAC )، همايشي را  در چارچوب همکاري هاي جمهوري باکو با اسرائیل با عنوان « مرزهاي جديد؛
cache/resized/2d7edd2914a38c033da434059145245c.jpg
دبير آکادمي ملي علوم جمهوري باکو گفت در فرهنگ لغات و دستور خط زبان آذري در جمهوري باکو،  کلمه  املاء ، «آرفوگرافيا» ( به معناي دستور نگارش کلمات )، با املاي
cache/resized/6c074d77a9a7afae605345681c0689fd.jpg
در حالی که رسانه های باکو هفته گذشته روسیه را به دلیل چاپ یک دایره المعارف جغرافیایی به نقض تمامیت ارضی خود متهم کرده بودند این هفته نیز امریکا را به نقض
cache/resized/253e7b5503d2933aa9ad41c20c188d31.jpg
زاهد عروج ، عضو «کميته امور امنيتي و دفاع و مبارزه با مفاسد مالي» مجلس جمهوري  باکو در مقاله اي  عليه رژه نظامي زنان محجبه يمني در محکوميت جنايات رژيم آل سعود