مردي که تبريز را صنعتي ‌کرد/سالار سیف الدینی

چهارشنبه, 19 دی 1397 ساعت 06:19 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

شرق: خانواده‌اش از قربانيان معاهده ترکمانچاي بودند. وقتي معاهده بسته شد، غيرت محمدمهدي ايرواني (خان ايروان) نپذيرفت که زير پرچم ايران نباشد،  از اين‌رو خانواده‌اش را به تبريز فرستاد. پدربزرگش (حاج علي عسگر) از دوستان نزديک ستارخان و يکي از عموهايش از فرماندهان شهيد مشروطه بود. پدرش يعني «محمدنقي توکلي»، مؤسس نخستين کارخانه کبريت در 1297 بود. اما تقي توکلي از پدران بنيان‌گذار صنعت ايران شد. کسي که کارمند دولت نبود اما دولت‌گرا بود و براي اقتصادي دولتي دهه‌های 40 و 50 کوشش کرد.

خبر ناگوار درگذشت مهندس تقي ‌توکلي، فعال حوزه صنعت، در 18 دي‌ و در بيمارستان شمس‌تبريز موجي از ناراحتي در بين مردم و افکار عمومي تبريز به‌طورخاص و ايران به‌طور‌عام برانگيخت. رفتارهاي ناشايست مقطعي با ايشان ازجمله مصادره کارخانه کبريت‌سازي بدون تشريفات و طي‌شدن هر نوع دادرسي در دهه 1360 و عدم قدرداني رسمي از باب کوشش‌هاي مخلصانه‌‌اش براي آبادي و صنعتي‌سازي کشور، بر ميزان اين اندوه مي‌افزايد.

همه ما او را با طرح ساده ولي زيباي کبريت توکلي که عبارت «خليج هميشه فارس» روي آن حك شده است، مي‌شناسيم؛ ابتکاري که ريشه در عقايد و فعاليت‌هاي سياسي توکلي داشت. تقي توکلي در دوران فعاليت کاري خود که از دهه 30 خورشيدي آغاز شد، مبتکر ايده‌هاي صنعتي ناب بود و نقش مؤثري در تأسيس و مديريت اوليه کارخانه‌هاي ماشين‌سازي، تراکتورسازي، کارخانه نئوپان، آلومينيوم‌سازي اراک، بلبرينگ‌سازي تبريز، کمپرسورسازي تبريز و... داشت. دوستي قديمي او با علي عاليخاني (وزير اقتصاد دهه 1340) سرچشمه بسياري از فعاليت‌هاي صنعتي توکلي پس از بازگشت به ايران در 1337 بود. بر اساس خاطرات توکلي سابقه دوستي‌اش با عاليخاني، زمينه دعوت به همکاري‌هاي اقتصادي را فراهم کرد:

«من به‌عنوان مديرعامل ماشين‌سازي تبريز و معاون سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، مسئول پياده‌سازي صنايع در شهر صنعتي تبريز شدم و هفت سال و اندکي مديريت اين مؤسسه مهم صنعتي کشور را بر عهده داشتم و بعد از آن به‌عنوان رئيس هيئت‌مديره صنايع عظيم مس سرچشمه مأموريت يافتم».

در همين دوره بود که بزرگ‌ترين ناحيه صنعتي کشور در «تبريز» به مدد ملي‌گراهاي جنبش ملي‌شدن صنعت نفت (عاليخاني و توکلي) تأسيس شد که شامل چندين کارخانه بزرگ و کوچک مي‌شد. توکلي توانسته بود افرادي مانند عاليخاني و محمد يگانه (وزير وقت بانک مرکزي) و حتي شاه را قانع کند که کارخانه‌هاي صنعتي کشور بايد در تبريز احداث شوند؛ زيرا «مي‌بايست به دنبال سيستمي مي‌رفتيم که با استعداد مناطق سازگار باشد. اساسا طرز فکر آن زمان اين‌طور بود که توسعه کشور بايد بر اساس استعدادها و مزيت‌هاي مناطق باشد.

به شاه گفتم [غيرمستقيم] که تبريز سردسير است و مردم چنين اقليمي مقاوم‌تر هستند و ساعات بيشتري کار مي‌کنند و ديسيپلين‌پذيرتر هستند». محصول اين کوشش‌هاي 20ساله براي توکلي ناراحتي قلبي بود که تا آخر عمر با او ماند. به گفته خودش «20سالي بود با خانواده به تعطيلات نرفته بود و... در مس سرچشمه مثل نيروي نظامي کار مي‌کرد». توکلي در خاطراتش درباره نحوه مديريت اين صنايع گوشزد مي‌کند که او هيچ‌گاه کارمند رسمي دولت نبود و از بخش خصوصي وارد شده بود اما در کابينه آموزگار به وزارت نيرو رسيد و حدود 20 ماه در اين وزارتخانه بود. به گفته خودش: «اتومبيلي داشتم که در خيابان نگه مي‌داشتم؛ نه باديگارد و نه چيزي ديگري. در مس سرچشمه هم همين‌طور بود. آنجا يک شورلت ايران داشتم و يک آهوي بيابان».توکلي در خاطراتش درباره نحوه صنعتي‌سازي کشور و به‌ويژه نوع رفتار با کارگران نيز توصيه‌هاي مهمي به مديران کرده است: «ما در يک مملکت عاطفي هستيم. بايد در روحيه و قلب ‌کارگران رسوخ کرد. نمي‌گويم تظاهر کنيد. واقعا بايد دوستشان داشته باشيد... بايد شبانه‌روز براي ملت کار کرد. نسل ما علاقه به مديرعامل ماندن نداشت. نسلي که در کار بودند، عمدتا اين‌طور فکر مي‌کردند. دنبال منافع خود نبوديم و مي‌خواستيم به کشور خدمت کنيم. اسممان بماند و شرافت انساني حفظ شود». او به‌جاي شعاردادن، آرمان‌هاي سادگي و خدمت‌گزاري را در عمل نشان مي‌داد. مديريت توکلي در کارخانه کبريت‌سازي به نحوي بود که تاکنون شايد کمترين مشکل صنفي در اين واحد بزرگ و قديمي ديده نشده است. اين در حالي است که به گفته او، حزب توده در مقطعي به دنبال ترور اين «سرمايه‌دار» بوده است!نگارنده به‌درستي نمي‌داند که آيا در سال‌هاي اخير از خاطرات و توصيه‌هاي زنده‌ياد توکلي در سطح خُرد و کلان استفاده مي‌شد يا خير و آيا استانداري آذربايجان شرقي يا خانه توسعه آذربايجان به نحو شايسته‌اي از وجود و تجربيات ايشان بهره مي‌برد يا نه. اما قدر مسلم اين است که بي‌مهري‌هاي زيادي در حق او رفته است. اميد است اکنون که استاندار وطن‌دوستي اين‌بار از دانشگاه در رأس شمس‌العماره تبريز قرار گرفته است، در نکوداشت او و انتقال تجربيات و خاطراتش به‌ويژه رويکرد ميهن‌دوستانه‌اش کوتاهي نکند. تجربه توکلي نشان داد که بخش خصوصي و غيردولتي مي‌تواند در صورت وجود انگيزه و ظرفيت قوي در دولت، به موتور محرکه تبديل شود.

روحش شاد و يادش گرامي

سالار سیف الدینی

سالار سیف الدینی، پژوهشگر مطالعات قومی

twitter:@salar_seyf

 

 

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/7915c8ec5a616b82d8e627666af42ea1.jpg
زرتشت علیزاده، کارشناس و تحلیلگر امور سیاسی جمهوری آذربایجان که اغلب پیش بینی هایش محقق شده است، هشدار داد در شرایط کنونی خط وقوع جنگ مجدد میان جمهوری
cache/resized/165659ca25041feb2341a75ef1dbbf84.jpg
    12 تیرماه 1399، روزنامه اورشلیم پست و برخی رسانه های اسرائیل، گزارشی از فعالیت های صنایع هوا – فضای اسرائیل ارایه کردند که آزمایش تکمیلی سیستم- جنگی
cache/resized/dfd47b948c7d59e758d1c233da2f0c9e.jpg
واقعات های منطقه طاووش افسانه شکست ناپذیری پهپاد های اسرائیلی را در هم شکستند. در درگیری های اخیر طاوش نیرو های نظامی ارمنستان موفق شدند تعدادی از پهپاد های
cache/resized/d78317eaf9d8529d329685fd96f4770f.jpg
سایت آذپولیتیکا در باکو از احتمال پیگرد قضایی المار محمدیاروف، وزیر خارجه پیشین این کشور خبر داد. سایت آذپلیتکا نوشت: « به علت تبدیل وزارت خارجه جمهوری
cache/resized/eca32b5758c8f79131512aab00c727ac.jpg
متخصصان نظامی اسراییل برای توضیح درباره علت سرنگون شدن پهپادهای اسراییلی توسط ارمنستان به باکو دعوت شدند.  متخصصان نظامی اسراییل در جمهوری آذربایجان هستند.  
cache/resized/69eec43d4ee2dab59ddcd68b2c0854af.jpg
در پی تظاهرات مخالفان حکومت الهام علی اف در خیابان های باکو در اعتراض به مدیریت جنگ در 25 و 26 تیر 1399 الهام علی اف در گفتگو با وزرای کابینه خود، از روح
cache/resized/2fa6a5e38daa801dcca55aa7d64a70d8.jpg
آندرانیک کوچاریان رئیس کمیسیون امنیت و دفاع پارلمان ارمنستان روز 23 تیر در نشست فوق العاده پارلمان با اشاره به تحرکات و تجاوز مرزی جمهوری باکو به خاک ارمنستان،
cache/resized/246dd1af39e43d888fc2a58dd30e4ca5.jpg
  وزیر محیط زیست ترکیه اعلام کرد این کشور آب رودخانه "کورا" را متعلق به خود می داند و به هر مسیری که بخواهد آن را هدایت می کند! به گزارش پایگاه اینترنتی
cache/resized/e585a064efe9d034a20247bb81026e44.jpg
  در حالی که مقامات و رسانه های باکو به مدت نزدیک به سه دهه ،  ایران را عامل اشغال شوشی معرفی کرده و به استناد آن به تبلیغات ضدایرانی دامن زده اند، الهام علی
cache/resized/306eee48c2c1d5e1e7c0586e0bfb45b6.jpg
  سازمان عفو بین‌الملل ضمن صدور بیانیه‌ای از جمهوری آذربایجان خواست “فخرالدین عباس‌زاده” رهبر و “الوین عیس‌اف”، از فعالین اجتماعی تالشی‌های این کشور را از
cache/resized/d68032ef4b42ae7ff99957bb0cc5fa86.jpg
زرتشت علیزاده، تحلیلگر برجسته آذربایجانی نوشت : « ملی گرایان جمهوری آذربایجان بطور کل مخلوقاتی محروم از توانایی درک واقعیت و ارزیابی درست جایگاه خود و جمهوری
cache/resized/51a23a143e0fc4a33e2861cf04476dbd.jpg
صورت حسین اف، نخست وزیر اسبق و از فرماندهان نظامی فعال در جمهوری آذربایجان در سال های 1992 و 1993 گفت کمک های نظامی که برای عملیات نجات اهالی خوجالی فرستادم،