مردي که تبريز را صنعتي ‌کرد/سالار سیف الدینی

چهارشنبه, 19 دی 1397 ساعت 06:19 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

شرق: خانواده‌اش از قربانيان معاهده ترکمانچاي بودند. وقتي معاهده بسته شد، غيرت محمدمهدي ايرواني (خان ايروان) نپذيرفت که زير پرچم ايران نباشد،  از اين‌رو خانواده‌اش را به تبريز فرستاد. پدربزرگش (حاج علي عسگر) از دوستان نزديک ستارخان و يکي از عموهايش از فرماندهان شهيد مشروطه بود. پدرش يعني «محمدنقي توکلي»، مؤسس نخستين کارخانه کبريت در 1297 بود. اما تقي توکلي از پدران بنيان‌گذار صنعت ايران شد. کسي که کارمند دولت نبود اما دولت‌گرا بود و براي اقتصادي دولتي دهه‌های 40 و 50 کوشش کرد.

خبر ناگوار درگذشت مهندس تقي ‌توکلي، فعال حوزه صنعت، در 18 دي‌ و در بيمارستان شمس‌تبريز موجي از ناراحتي در بين مردم و افکار عمومي تبريز به‌طورخاص و ايران به‌طور‌عام برانگيخت. رفتارهاي ناشايست مقطعي با ايشان ازجمله مصادره کارخانه کبريت‌سازي بدون تشريفات و طي‌شدن هر نوع دادرسي در دهه 1360 و عدم قدرداني رسمي از باب کوشش‌هاي مخلصانه‌‌اش براي آبادي و صنعتي‌سازي کشور، بر ميزان اين اندوه مي‌افزايد.

همه ما او را با طرح ساده ولي زيباي کبريت توکلي که عبارت «خليج هميشه فارس» روي آن حك شده است، مي‌شناسيم؛ ابتکاري که ريشه در عقايد و فعاليت‌هاي سياسي توکلي داشت. تقي توکلي در دوران فعاليت کاري خود که از دهه 30 خورشيدي آغاز شد، مبتکر ايده‌هاي صنعتي ناب بود و نقش مؤثري در تأسيس و مديريت اوليه کارخانه‌هاي ماشين‌سازي، تراکتورسازي، کارخانه نئوپان، آلومينيوم‌سازي اراک، بلبرينگ‌سازي تبريز، کمپرسورسازي تبريز و... داشت. دوستي قديمي او با علي عاليخاني (وزير اقتصاد دهه 1340) سرچشمه بسياري از فعاليت‌هاي صنعتي توکلي پس از بازگشت به ايران در 1337 بود. بر اساس خاطرات توکلي سابقه دوستي‌اش با عاليخاني، زمينه دعوت به همکاري‌هاي اقتصادي را فراهم کرد:

«من به‌عنوان مديرعامل ماشين‌سازي تبريز و معاون سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران، مسئول پياده‌سازي صنايع در شهر صنعتي تبريز شدم و هفت سال و اندکي مديريت اين مؤسسه مهم صنعتي کشور را بر عهده داشتم و بعد از آن به‌عنوان رئيس هيئت‌مديره صنايع عظيم مس سرچشمه مأموريت يافتم».

در همين دوره بود که بزرگ‌ترين ناحيه صنعتي کشور در «تبريز» به مدد ملي‌گراهاي جنبش ملي‌شدن صنعت نفت (عاليخاني و توکلي) تأسيس شد که شامل چندين کارخانه بزرگ و کوچک مي‌شد. توکلي توانسته بود افرادي مانند عاليخاني و محمد يگانه (وزير وقت بانک مرکزي) و حتي شاه را قانع کند که کارخانه‌هاي صنعتي کشور بايد در تبريز احداث شوند؛ زيرا «مي‌بايست به دنبال سيستمي مي‌رفتيم که با استعداد مناطق سازگار باشد. اساسا طرز فکر آن زمان اين‌طور بود که توسعه کشور بايد بر اساس استعدادها و مزيت‌هاي مناطق باشد.

به شاه گفتم [غيرمستقيم] که تبريز سردسير است و مردم چنين اقليمي مقاوم‌تر هستند و ساعات بيشتري کار مي‌کنند و ديسيپلين‌پذيرتر هستند». محصول اين کوشش‌هاي 20ساله براي توکلي ناراحتي قلبي بود که تا آخر عمر با او ماند. به گفته خودش «20سالي بود با خانواده به تعطيلات نرفته بود و... در مس سرچشمه مثل نيروي نظامي کار مي‌کرد». توکلي در خاطراتش درباره نحوه مديريت اين صنايع گوشزد مي‌کند که او هيچ‌گاه کارمند رسمي دولت نبود و از بخش خصوصي وارد شده بود اما در کابينه آموزگار به وزارت نيرو رسيد و حدود 20 ماه در اين وزارتخانه بود. به گفته خودش: «اتومبيلي داشتم که در خيابان نگه مي‌داشتم؛ نه باديگارد و نه چيزي ديگري. در مس سرچشمه هم همين‌طور بود. آنجا يک شورلت ايران داشتم و يک آهوي بيابان».توکلي در خاطراتش درباره نحوه صنعتي‌سازي کشور و به‌ويژه نوع رفتار با کارگران نيز توصيه‌هاي مهمي به مديران کرده است: «ما در يک مملکت عاطفي هستيم. بايد در روحيه و قلب ‌کارگران رسوخ کرد. نمي‌گويم تظاهر کنيد. واقعا بايد دوستشان داشته باشيد... بايد شبانه‌روز براي ملت کار کرد. نسل ما علاقه به مديرعامل ماندن نداشت. نسلي که در کار بودند، عمدتا اين‌طور فکر مي‌کردند. دنبال منافع خود نبوديم و مي‌خواستيم به کشور خدمت کنيم. اسممان بماند و شرافت انساني حفظ شود». او به‌جاي شعاردادن، آرمان‌هاي سادگي و خدمت‌گزاري را در عمل نشان مي‌داد. مديريت توکلي در کارخانه کبريت‌سازي به نحوي بود که تاکنون شايد کمترين مشکل صنفي در اين واحد بزرگ و قديمي ديده نشده است. اين در حالي است که به گفته او، حزب توده در مقطعي به دنبال ترور اين «سرمايه‌دار» بوده است!نگارنده به‌درستي نمي‌داند که آيا در سال‌هاي اخير از خاطرات و توصيه‌هاي زنده‌ياد توکلي در سطح خُرد و کلان استفاده مي‌شد يا خير و آيا استانداري آذربايجان شرقي يا خانه توسعه آذربايجان به نحو شايسته‌اي از وجود و تجربيات ايشان بهره مي‌برد يا نه. اما قدر مسلم اين است که بي‌مهري‌هاي زيادي در حق او رفته است. اميد است اکنون که استاندار وطن‌دوستي اين‌بار از دانشگاه در رأس شمس‌العماره تبريز قرار گرفته است، در نکوداشت او و انتقال تجربيات و خاطراتش به‌ويژه رويکرد ميهن‌دوستانه‌اش کوتاهي نکند. تجربه توکلي نشان داد که بخش خصوصي و غيردولتي مي‌تواند در صورت وجود انگيزه و ظرفيت قوي در دولت، به موتور محرکه تبديل شود.

روحش شاد و يادش گرامي

سالار سیف الدینی

سالار سیف الدینی، پژوهشگر مطالعات قومی

twitter:@salar_seyf

 

 

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/f5531f484448d9f3a9e5f61ac51e20a5.jpg
وزیر امور خارجه ارمنستان از اسراییل خواست به جمهوری باکو سلاح نفروشد. به گزارش پایگاه اینترنتی " آخار" سهراب مناتساکانیان در گفتگو با شبکه " کان نیوز" گفت : "
cache/resized/ca0cda489279ce1bab0723d51f8756d5.jpg
به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، گروهی از رسانه های مهم اسرائیل طی سفری به باکو، به بررسی مناسبات دو کشور پرداختند. به گزارش آذرتاج (خبرگزاری رسمی)، هیات
cache/resized/7270ed6a873b85592a9ae1bd4ddc3339.jpg
روزنامه ینی مساوات طی مطلبی بر علیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اتهاماتی علیه این نیروی نظامی مطرح کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی «آذریها» نشریه ینی
cache/resized/b240717036a81ef6208caf8d330d2333.jpg
گروهک موسوم به کانون به اصطلاح آذربایجان واحد با دعوت از گروههای تجزیه طلب و معاند ایرانی به باکو، نشستی تحت عنوان « اولین همایش آذربایجان واحد» برگزار کرد.
cache/resized/91dc85bdaba8c27a092a21bf92681ba6.jpg
  "دادگاه حقوق بشر" اروپا دولت جمهوری باکو را به پرداخت 24 هزار یورو جریمه بخاطر نقض حقوق سردبیر پیشین نشریه "صدای تالش" محکوم کرد. به گزارش پایگاه اینترنتی
cache/resized/7a5e93dfb94d6b0b22599416ff2c666c.jpg
بنا بر تصمیم دولت ارمنستان کلیه کسانی که طی سال‌های 1988 الی 1992 میلادی/1367 الی 1371، مجبور به ترک خانه‌های خود در جمهوری  باکو شده و به تابعیت جمهوری
cache/resized/025ded0b1262f74a1b9ab782f8bc61ad.jpg
میرزا حسنعلی اغلو تحلیلگر باکویی در یادداشتی از رویکرد ضدایرانی حزب مساوات به ویژه در میتینگ اخیر این حزب که به بهانه تنش در ناگورنو- قراباغ برگزار شده بود،
cache/resized/0d775c3718c0a3ff1d85a5c8578870b2.jpg
تعدادی از شهرداران فرانسه طی سفر به ارمنستان از جمهوری قراباغ کوهستانی دیدار کردند. به گزارش آذریها، وزارت امور خارجه باکو این اقدام را محکوم کرده است. سخنگوی
cache/resized/23671a312894d1fb65750549c04d7384.jpg
اقبال به خانواده به ثبت نام کودکان خود در مدارسی که بنیان آموزشی آنها به زبان روسی است در جمهوری باکو رو به افزایش است. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها
cache/resized/f316c6150309fd995e77cfc7c3f250b4.jpg
خبرگزاری آذرتاج خبر داد شرکت های تسلیحاتی ترکیه، روسیه ، رژیم صهیونیستی و بلاروس، گسترده ترین حضور را در نمایشگاه تسلیحاتی باکو ، ADEX-2018 دارند. آذرتاج
cache/resized/67694311a47c9edefcb34abe306ca672.jpg
خبرگزاري "اسپوتنيک" از افزايش تقاضاي تحصيل در مدارس روس زبان در جمهوري آذربايجان خبر داد و نوشت افزايش تقاضا موجب کمبود فضاي آموزشي و معلم در مدارس روس زبان در
cache/resized/c3cc69bb7871bd2d0b3954be05d8f75a.jpg
پايگاه اينترنتي « ويرتوالاذ» جمهوري آذربايجان مصاحبه منتشرنشده اي از حيدر علي اف، رييس جمهوري پيشين اين کشور را که 27 سال پيش انجام شده است، منتشر کرد که