دیپلماسی اپرای آتاترک با ایران براساس مضامین شاهنامه فردوسی/عایشه حر

چهارشنبه, 10 بهمن 1397 ساعت 07:42 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

  سازندگی:در نوامبر ۱۹۳۲ اونینگ استاندارد روزنامه‌نگار انگلیسی خبری مبنی بر احتمال دیدار رضاشاه و آتاترک منتشر کرد و نوشت: «امسال شاه ایران به قصد دیدار رسمی و گفت‏وگو با آتاترک وارد ترکیه خواهد شد. احتمال صحت خبر مبنی بر دیدار دو دیکتاتور در شهر وان بسیار زیاد است. شاید در این دیدار رهبر دولتین به تفاهم مشترکی در خصوص کردها نائل شوند».

خبر استاندارد صحت داشت. در تاریخ ۱۹۳۲ یکسری تفاهم‌نامه بین ایران و ترکیه در‌خصوص تحدید سرحدات و امنیت مرزها امضا شد و روابط فیمابین که در طی شورش کردهای آغری (۱۹۲۶-۱۹۳۰) تا اندازه‌ای مخدوش شده بود، ترمیم شد. هنگامی که شاه درخواست ملاقات با آتاترک را از طریق سفیر ایران در ترکیه به اطلاع وی رسانده بود، مصطفی کمال از این پیشنهاد استقبال کرد و اظهار داشت به دلیل مشغله کاری امکان مسافرت به ایران برایش دشوار است. اما شاه ایران اصرار داشت. وی در پیام خود به آتاترک نوشت که انسان صبوری است اما در دو مورد صبرش تمام شده. یکی در خصوص دیدارش با محمدرضا که در آن سال‏ها در اروپا بود و دیگری دیدار از ترکیه و ملاقات با مصطفی کمال پاشا. «از همین ماه آینده به ترکیه خواهم آمد و پس از آن به‌صورت خصوصی با فرزندم در سوئیس ملاقات خواهم نمود. غیر از این علاقه به مسافرت به هیچ کشور اجنبی دیگری ندارم.»
پس از دیدار پادشاه افغانستان و عراق از ترکیه، رضاشاه مهم ترین رهبر جهان اسلام بود که به این کشور سفر می‏کرد. با این دیدار فصلی نوین از روابط دو کشور آغاز می‏شد.
گذرگاه‏هایی که شاه طبق برنامه قرار بود از آن عبور کند معین شدند و بنا بر دستور، مراسم‏های استقبال مردمی از وی به همراه آذین‌بندی معابر انجام شد. هنگامی که هیئت ایران از مرز گوربولاغ در ژوئن ۱۹۳۴ وارد خاک ترکیه شد، هیئت سیاسی عالی رتبه‏ای متشکل از علی سعید پاشا، کمال دوغان پاشا، فرماندار بایزید عماالدین بیک، معاون رئیس‏جمهور و رئیس اداره سوم وزارت خارجه کمال کوپورلو به استقبال از آنها درآمدند.

شاه دو بار، قبل و پس از استراحت از رژه سربازان ترک سان دید. سپس به طرف ایغدر حرکت کرد و از مسیر قارص، ارزروم و گوموشخانه در ۱۴ ژوئن به ترابوزان رسید و در همان روز از سوی وزیر خارجه توفیق رشدی در ماچاک مورد استقبال قرار گرفت و در معیت گارد نظامی به سامسون رفت.

استقبال در آنکارا
برای هیئت ایرانی که در ساعت ۱۴:۲۰ روز ۱۶ژوئن به آنکارا رسیده بودند، مراسم ویژه‏ای ترتیب داده شد و از سوی عصمت پاشا و کاظم پاشا(رئیس مجلس) مورد استقبال قرار گرفت. مصطفی کمال در ایستگاه قطار آنکارا و در ورودی ترن منتظر شاه بود. سپس ارکان دیوانی و نظامی به یکدیگر معرفی شدند. محل استراحت هئیت ایرانی ساختمان«خانه خلق» آنکارا بود. آتاترک تا استراحتگاه، رضاشاه را همراهی کرد. ظاهر شهر به کلی دگرگون شده بود و همه در وضعیت آماده باش بودند.
روز بعد تمام ادارات دولتی مورد بازدید قرار گرفت. مجلس، پارک جنگلی، کارخانه‏ها، مدرسه دخترانه‌ی عصمت پاشا، سد چوبوک، مؤسسه عالی کشاورزی، آموزشگاه تربیت معلم قاضی و مؤسسه آموزش، بیمارستان نمونه، هلال احمر و جمعیت حمایت از اطفال و بسیاری دیگر از نهادهای مدرن ترکیه نوین. در تمام این بازدیدها آتاترک در کنار رضاشاه بود. از آن جایی که شاه ترکی می‏دانست نیازی به مترجم نبود. اما سبک زندگی‏ آنها چندان سازگار نبود. آتاترک تا پاسی از شب بیدار بود. به‌رغم این سعی می‏کرد تا جای ممکن همراهی نماید. زیرا احتمالاً سعی داشت تأثیرگذار باشد.

شب اُپرا
مهم‏ترین واقعه دیدار سه روز بعد از آمدن هیئت به آنکارا محقق شد. در ۱۹ ژوئن ۱۹۳۴ در ساعت ۱۶ در خانه خلق که امروزه به «موزه تندیس و نقاشی» تبدیل شده به افتخار رضاشاه نخستین نمایش اُپرا اجرا شد. اثر، محصول همکاری گروه مارش ریاست‌جمهوری و کنسرواتور استانبول بود. گروه کر از محصلین بااستعداد مدارس تشکیل می‏شد. نقش‏های مهم برعهده هنرمندان کنسرواتوار استانبول و مؤسسه آموزشی قاضی بود. نخستین پرده با الهام از آثار واگنر و دومین و سومین پرده متأثر از موسیقی آناتولی بود. در پایان انتظارات هنری آتاترک برآورده شد و در دیدار ٢٠ ژوئن از ستاد مشترک ارتش، مصطفی کمال با اشاره به اپرای «اوزسوی» اظهار داشت: ترک‏ها و ایرانی‏ها برادران واقعی هستند و می‏توانند یکبار دیگر متحد شوند.

پاسخ به موسولینی
٢١ ژوئن هئیت ایرانی در معیت آتاترک به قصد ازمیر عازم شدند. در «اسکی شهر» مانور جنگنده‏های شکاری اجرا شد و آتاترک در همین جا یک جنگنده به رضاشاه هدیه کرد (هواپیما در ٢٢ ژوئن ۱۹۳۴ از سوی یک افسر نیروی هوایی و یک تکنسین به تهران فرستاده شد). هیئت که از مسیر آفیون و مانیسا به ازمیر رفته بود، روز بعد را به تماشای مانورهای نظامی گذراند. این مانور واکنشی بود به سخنرانی موسولینی معروف به «دریای ما».

 در ٢٤ ژوئن، بعد از دیدار از دانشگاه تربیت علم «نجاتی‏بیک» در چاناک قلعه از جبهه‏های سابق جنگ بازدید کردند و همان روز از ایستگاه «گل جمال» عازم استانبول شدند.
استانبول با پرچم‏های ایران و ترکیه آذین شده بود و دریا با کشتی‏های مملو از گل. شامگاه رضاشاه در قصر تاریخی «دولماباغچه» و مصطفی کمال در «قصر بیگلربیگی» استراحت کردند. در ٢٩ و ٣٠ ژوئن پس از بازدید اماکن تاریخی و ادارات مهم هیئت ایرانی به قصد عزیمت به سوی ترانبوزان روانه شد.
 شاه در ٦ جولای خاک ترکیه را ترک کرد و به هنگام عبور از مرز، تلگرافی صمیمانه به آتاترک ارسال کرد. او نیز فوراً پاسخ داد. به این ترتیب مسافرتی که ابتدا قرار بود ١٧ روز به طول انجامد به درخواست آتاترک و علاوه شدن دیدار از اسکی شهر، ازمیر و استانبول در ٢٧ روز خاتمه یافت.
مهم‏ترین واقعه این دوران نیز استعفای سفیر ترکیه در استانبول «خسرو گرده» برخلاف رویه‏های دیپلماتیک و در حالی بود که رئیس یک کشور در خاک ترکیه میهمان بود. بعدها روشن شد که این استعفاء جهت خشنودی طرف ایرانی بود. زیرا شاه از روابط سفیر ترکیه با دولت‏های خارجی و دخالت وی در امور گله کرده بود.

رمزگشایی از اپرای نمادین اُوزسوی
موضوع اپرای «اوزسوی» را که به افتخار ورود شاه تنظیم شده بود آتاترک شخصاً انتخاب کرده بود. متن آن را «منیر خیری» با الهام از اثر شصت هزار بیتی شاهنامه فردوسی که شاهکاری حماسی ـ اسطوره‏ای است تنظیم کرد. آتاترک نیز شخصاً ملاحظاتی در متن اعمال کرد. «احمد ادنان» موسیقی‏دان جوان (۲۷ ساله) و فارغ‏التحصیل رشته هنر از پاریس، در روز چهارم مسافرت هیئت ایرانی در‏حالی‏که خود در تدارک سفر به ازمیر بود از میانه راه بازگردانده و کار تنظیم موسیقی بر عهده وی گذاشته شد.
پشت پرده طراحی این مراسم احمد آقااغلو از مهاجران آذربایجانی بود که نسبت به ایران توجه ویژه‏ای داشت. به نظر وی روابط ایران و ترکیه تا زمان آتاترک در دو کلمه خلاصه می‏شد: «جنگ بی‏هدف و رقابت بی‏معنا».

از طرف ایران شاه اسماعیل، شاه عباس و نادرشاه، از طرف ترکیه سلطان سلیم، سلطان سلیمان و مراد پنجم. اینها عناصر کلیدی یک جنگ بی‏هدف بودند. از نظر آقااوغلو دسیسه‏ها و طمع دولت‏های استعماری اروپا نسبت به ایران و ترکیه به نوعی بازتولید خصومت تور و ایرج در شاهنامه بود. اگر چه آتاترک می‏توانست ایده برادری ایران و ترکیه را در یکی از سخنرانی‏هایش مطرح کند، اما به نظر می‏رسد این تصور غالب آمد که شاید بهتر باشد برای تاثیرگذاری بیشتر از ابزار هنر استفاده شود.

الهام از شاهنامه
متن اپرای «اوزسوی» در ١٢ پرده از شاهنامه فردوسی الهام می‏گرفت که در سال (۱۰۲۰میلادی) بر وزن عروضی «فعولن فعولن فعولن فعل» سروده شده است. خلاصه این اسطوره چنین است که ضحاک که به جای جمشید بر تخت تکیه زده، پادشاهی ظالم است. ضحاک آئین‏ها و آداب جمشیدی مانند نوروز و اهمیت روشنایی و نور را برچید و مارهای دوش خود را با مغز کودکان پرورش داد، مردم از این وضعیت به ستوه آمدند. در نهایت کاوه آهنگر ضحاک را از تخت پایین کشید و فریدون فرزند جمشید را بر تخت ‏نشاند. فریدون صاحب سه پسر است و زمین را به سه ناحیه تقسیم می‏کند. ترکستان و چین به تور، ایران به ایرج و روم و غرب (میان رودان) را به سلم می‏دهد.

در اپرا، راوی یا دانای کل یک فرد است که صحنه تولد ایرج و تور را تصویر می‏کند. تورج نیای ترک‏ها است، رنگ وی به هنگام تولد آبی، همزادش گرگ و روشنایی‏اش از ماه۱ است سکونتگاه‏ نخستین‏اش آسیای میانه و سپس آناتولی است. کودک دیگر ایرج؛ نیای ایرانی‏ها است. همزادش یک شیر و روشنایی‏اش از خورشید و سکونتگاهش ایران است. اما در این بین سلم فراموش شده است. بلافاصله پس از تولد دو فرزند، همسر فریدون در هیبت یک بانوی زیبا به صحنه می‏آید. او نماد مام میهن و وطن‏پرستی است اما به یکباره صلح و آرامش به جنگ و خون‏ریزی بدل می‏شود. اهریمن (نماد شرّ در دین زرتشت) وارد صحنه شده و بین دو برادر جدایی می‏افکند.

پرده دوم در حالی تصویر می‏شود که هزاران سال از آن واقعه گذشته. سال ۱۹۱۸ اهریمن این بار در هیبت اروپای استعمارگر و امپریالیست ظهور می‏کند و سعی دارد دو برادر را تضعیف کند. راوی می‏گوید تور و ایرج در طول تاریخ به سبب دسایس اهریمن سه بار از هم جدا شده‏اند اما هر بار موفق به اتحاد برادرانه می‏شوند. در اولین اتحادِ دو برادر، تمدن جهان باستان پدیدار شد. در دومین اتحاد تمدن جهان میانه و در سومین اتحاد تمدن اسلامی.

هنگامی که صحنه به سرزمین آناتولی بازمی‏گردد راوی حکایت عشق «آی شیم و محمد» را که دو جوان ترک هستند بازگو می‏کند. در سومین پرده فرزندان فریدون به همت مصطفی کمال آتاترک یکبار دیگر به هم می‏رسند. در آخرین پرده هنگامی که در پایان نام تور ذکر می‏شود بازیگران به سوی آتاترک و هنگامی که نام ایرج ذکر می‏شود به سوی رضاشاه اشاره می‏کنند.
 رضاشاه در واکنش به این نمایش آتاترک را در آغوش کشید و از او به عنوان «برادرم» نام برد.

آتاترک: اوپرا زیبا بود اما...
مصطفی کمال بعد از پایان نمایش به کارگردان آن منیر خیری‏بیک می‏گوید: این اپرا بسیار ارزشمند است اما تمام اهمیت آن برای همین شب بود. دیگر قابل اجرا نیست. اکنون باید اثری خلق کنی که همیشه و هر زمان قابل اجرا باشد.
پی نوشت:
۱) در شاهنامه ماه نماد توران و خورشید نماد ایران است : 
 چو ماه ترکان برآید بلند /  ز خورشید ایرانش آید گزند

سالار سیف الدینی

سالار سیف الدینی، پژوهشگر مطالعات قومی

twitter:@salar_seyf

 

 

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

modules/mod_sj_k2_extraslider/assets/images/7.png
به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، گروهی از رسانه های مهم اسرائیل طی سفری به باکو، به بررسی مناسبات دو کشور پرداختند. به گزارش آذرتاج (خبرگزاری رسمی)، هیات
cache/resized/7270ed6a873b85592a9ae1bd4ddc3339.jpg
روزنامه ینی مساوات طی مطلبی بر علیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اتهاماتی علیه این نیروی نظامی مطرح کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی «آذریها» نشریه ینی
cache/resized/b240717036a81ef6208caf8d330d2333.jpg
گروهک موسوم به کانون به اصطلاح آذربایجان واحد با دعوت از گروههای تجزیه طلب و معاند ایرانی به باکو، نشستی تحت عنوان « اولین همایش آذربایجان واحد» برگزار کرد.
cache/resized/91dc85bdaba8c27a092a21bf92681ba6.jpg
  "دادگاه حقوق بشر" اروپا دولت جمهوری باکو را به پرداخت 24 هزار یورو جریمه بخاطر نقض حقوق سردبیر پیشین نشریه "صدای تالش" محکوم کرد. به گزارش پایگاه اینترنتی
cache/resized/7a5e93dfb94d6b0b22599416ff2c666c.jpg
بنا بر تصمیم دولت ارمنستان کلیه کسانی که طی سال‌های 1988 الی 1992 میلادی/1367 الی 1371، مجبور به ترک خانه‌های خود در جمهوری  باکو شده و به تابعیت جمهوری
cache/resized/025ded0b1262f74a1b9ab782f8bc61ad.jpg
میرزا حسنعلی اغلو تحلیلگر باکویی در یادداشتی از رویکرد ضدایرانی حزب مساوات به ویژه در میتینگ اخیر این حزب که به بهانه تنش در ناگورنو- قراباغ برگزار شده بود،
cache/resized/0d775c3718c0a3ff1d85a5c8578870b2.jpg
تعدادی از شهرداران فرانسه طی سفر به ارمنستان از جمهوری قراباغ کوهستانی دیدار کردند. به گزارش آذریها، وزارت امور خارجه باکو این اقدام را محکوم کرده است. سخنگوی
cache/resized/23671a312894d1fb65750549c04d7384.jpg
اقبال به خانواده به ثبت نام کودکان خود در مدارسی که بنیان آموزشی آنها به زبان روسی است در جمهوری باکو رو به افزایش است. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها
cache/resized/f316c6150309fd995e77cfc7c3f250b4.jpg
خبرگزاری آذرتاج خبر داد شرکت های تسلیحاتی ترکیه، روسیه ، رژیم صهیونیستی و بلاروس، گسترده ترین حضور را در نمایشگاه تسلیحاتی باکو ، ADEX-2018 دارند. آذرتاج
cache/resized/67694311a47c9edefcb34abe306ca672.jpg
خبرگزاري "اسپوتنيک" از افزايش تقاضاي تحصيل در مدارس روس زبان در جمهوري آذربايجان خبر داد و نوشت افزايش تقاضا موجب کمبود فضاي آموزشي و معلم در مدارس روس زبان در
cache/resized/c3cc69bb7871bd2d0b3954be05d8f75a.jpg
پايگاه اينترنتي « ويرتوالاذ» جمهوري آذربايجان مصاحبه منتشرنشده اي از حيدر علي اف، رييس جمهوري پيشين اين کشور را که 27 سال پيش انجام شده است، منتشر کرد که
cache/resized/22ae40b23afa48d7840bf5e67c1d9655.jpg
سخنگوی وزارت امور خارجه ارمنستان تاکید کرد بدون حضور نماینده قراباغ کوهستانی در مذاکرات صلح قره باغ میان جمهوری باکو و ارمنستان، رسیدن به صلح امکان پذیر نخواهد