زندگی و تکاپوهای خلیل ملکی/ افشین جعفرزاده

یکشنبه, 30 تیر 1398 ساعت 06:35 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

خلیل ملکی از نام اور ترین و اندیشمندترین و چالش بر انگیزترین چهره های سیاسی سپهر سیاسی ایران معاصر بود. ملکی در سال ۱۲۸۰ خورشیدی در تبریز به‌ دنیا آمد.تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش تبریز طی کرد و دوره دبیرستان را به تهران رفت و در مدرسه فنی آلمانی‌ها ثبت نام کرد. در زمان رضاشاه با قبولی در آزمون اعزام، بورسیه دولتی برای تحصیل خارج از کشور را دریافت کرد و به همراه گروهی از دانشجویان، به آلمان رفت تا در رشته شیمی تحصیل کند.

 اودر آلمان به حلقهٔ کوچکی از دانشجویان سوسیال دموکرات ایرانی به رهبری تقی ارانی پیوست اما قبل از اینکه مدرک دکترایش را بگیرد، بورس تحصیلی‌اش قطع شد.در حالت اجبار به ایران بازگشت و در دانشسرایعالی ثبت نام کرد. در همین دوره ارتباطش دیگربار با تقی ارانی برقرار شد. جلسات اولیه انها تحمل شد.امادیری نگذشت که شهربانی وقت همه یاران ارانی از جمله ملکی را دستگیر کرد. آنها "۵۳ نفر" بودند و بعدها گروهی از انها هسته اولیه حزب توده را تشکیل دادند.رفتار سیاسی ملکی در زندان شجاعانه واصولی بود.

در شهریور ۱۳۲۰ و پس از سقوط رضاشاه همراه با دیگر زندانیان سیاسی آزاد شد و به جامعه‌ای پیوست که تازه داشت دموکراسی را تجربه می‌کرد. به استثنای دکتر ارانی که به طرز مشکوکی در زندان درگذشت، بسیاری از اعضای گروه ۵۳ نفر برای تشکیل حزب توده متحد شدند.حزبی که بیشتر اساس نامه اش را جعفر پیشه وری که از کمونیست های نسل یکم و جزو ۵۳ تن نبود نوشت.

ملکی نیز بعدهبه حزب توده پیوست و به دلیل ذهن تئوریک به یکی از نظریه پردازان اصلی آن تبدیل شد. اما کمی بعد با بخش اعظم کادر رهبری حزب دچار تنش شد. ملکی از همان زمان طرفدار استقلال بیشتر حزب نسبت به شوروی و توجه بیشتر به واقعیات ملی ایران بود. این اختلافات در زمان بروز مسئله فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری پیشه‌وری به اوج خود رسید تا نهایتا ملکی در آذر ۱۳۲۶ حزب را ترک کرد و طرحی داد که منجر به بزرگترین انشعاب در حزب توده شد. حزب توده، ادعا کرد که ملکی از حزب "اخراج شده"است.

در زمان تاسیس فرقه دموکرات ملکی سفری به تبریز و آذربایجان کرد و وابستگی فرقه رابه روسها شاهد بود. .او از طرف کمیته مرکزی حزب توده برای بررسی وضعیت و تهیه گزارش به آذربایجان اعزام شد. او در آنجا با وضعیت هولناکی روبرو شد. شوروی‌ها مثل یک نیروی اشغالگر واقعی رفتار می‌کردند، و افسران آن‌ها حتی با کمونیست‌های ایرانی هم برخوردی تحقیرآمیز داشتند.

با این حال ملکی اختلافات خود را علنی نکرده بود و در سالهای ۱۳۲۳ و ۲۴ منتقد جدی دکترمصدق بود که امتیازات به بیگانگان و روسها را خوش نمی داشت.

بعد از جدایی از حزب توده، حملات بی رحمانه و ترور شخصیت رادیو مسکو و همراهان ایرانی آن در حزب توده که با اتهام خیانت به او همراه بود، ملکی ومعدود همراهانش چون انور خامه ای و اپریم و آل احمد جوان را دچار بی انگیزگی شدید شدید کرد. او تصمیم گرفت از عالم سیاست کنار رود . پیروان ملکی از سال ۱۳۲۶ خود راجریان مستقلی می‌خواندند که امیدوار بود راهی متمایز از سرمایه داری آمریکایی و کاپیتالیسم دولتی شوروی پیدا کند.

در ۱۳۲۹ با بالا گرفتن منازعات بر سر ملی کردن صنعت نفت، به تشویق جلال آل‌احمد، به صحنه سیاست بازگشت. رابطه او با آل احمد باعث آشنایی و نزدیکی‌اش با مظفر بقایی در جریان جنبش ملی صنعت نفت ایران به رهبری دکتر مصدق شد. آنها سپس با هم حزب زحمتکشان ملت ایران را بنیاد کردند. برنامه آنها دفاع از دولت دکترمحمد مصدق و مبارزه با کمونیست‌های روسی بود. اما پس از مدتی بقایی با مصدق دچار اختلافات جدی شد که به انشعاب ملکی و یارانش از حزب زحمتکشان و تاسیس نیروی سوم منجر شد.

ملکی گرچه در این زمان پشتیبان جدی مصدق و نهضت ملی مصدق بود اما او و رفتارهای سیاسی اش را گاهی محترمانه نقد می‌کرد.اما تا پایان راه برخلاف موتلف پیشینش بقایی با مصدق همراه ماند. یک سال پیش از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ملکی با ناکافی دانستن مبارزه با دشمن خارجی، مصدق و نهضت ملی را نقد کرد و معتقد به سازماندهی نیروهای مستقل ملی بود. او سقوط مصدق را در صورت تغییر ندادن سیاست‌هایش قطعی می‌دانست و با آنکه مخالف سرسخت بعضی از تصمیمات مصدق بود، به او گفته بود که «من تا جهنم هم به دنبال شما می‌آیم».

پس از کودتای ۱۳۳۲ حدود دو سال زندانی شد. او می‌نویسد بدترین شکنجه‌ها را نه از مأموران پلیس، که از اعضای حزب توده دید که او را دشمن عقیدتی و مرامی خود می‌دانستند. پس از آزادی از زندان و تبعید مطلبی طولانی علیه قرارداد نفتی که ایران قرار بود با کنسرسیوم شرکت‌های نفتی غربی امضا کند، نوشت.

ملکی در اواخر دهه ۳۰ با ازادی نسبی فضای سیاسی تصمیم گرفت دوباره گروه سوسیالیستی‌ مستقل از شوروی اش را راه‌اندازی کند.

(جامعه سوسیالیست های نهضت ملی).و تلاش هایش جهت ورود درجبهه ملی دوم با جالش روبرو شد. او در همان زمانها به مدت دو سال مخفیانه جلسات منظمی با اسدالله علم، داشت. این جلسات به ملاقات او با شاه انجامید که ملاقاتی بی‌نتیجه بود اما به رقبای ملکی بهانه داد که او را بعنوان «عامل حکومت» مورد حمله قرار دهند.

 خلیل ملکی در نامه‌ای که به اسدالله علم نوشته بود ادعای بشردوستانه حکومت را مورد حمله قرار داده و نوشت:

«شما دعوت کرده‌اید که کنفرانس حقوق بشر در تهران تشکیل شود و ادعای بشردوستانه دارید در صورتی که خود شما برخلاف اعلامیه جهانی حقوق بشر عمل می‌کنید، شما، من و همکارانم را از تمام حقوق انسانی محروم می‌کنید و از تمام مخالفین سلب آزادی کرده‌اید و سازمان امنیت را هر روز توسعه می‌دهید که همه اینها نشانه اختناق است.»

در ۱۳۴۱ از اصلاحات اجتماعی شاه (انقلاب سفید) و اصلاحات ارضی به شکل ضمنی پشتیبانی کرد. طرحی که جدا از مخالفت شدید برخی روحانیون، با محکومیت یا بی‌توجهی حزب توده و جبهه ملی که از سال‌ها پیش همان شعارها را می‌دادند، روبرو شده بود.

با مشاهده ناتوانی جنبش سکولار و ظهور آشکار تحرکات سیاسی برخی روحانیون، در سال ۱۳۴۲ تصمیم به ترک ایران گرفت، به اتریش رفت و بعد از حدود یک سال و نیم به ایران برگشت. ولی بار دیگر دستگیر و به سه سال زندان محکوم شد. یک سال و نیم بعد سیستم امنیتی به این نتیجه رسید که «اگر او در زندان بمیرد از او قهرمانی خواهند ساخت». به همین دلیل او را رنحور و بیمار بود در مهر ۱۳۴۵ از زندان آزاد کردند.

خلیل ملکی نهایتا در ۲۲ تیرماه ۱۳۴۸ زیر عمل جراحی در تنگ دستی و انزوا درگذشت .در زمانه ای که فضای سیاسی ایران برای کنش گری امثال او سخت بسته شده بود.او وصیت کرده بود که در روستای احمدآباد کنار مصدق دفن شود اما خواسته اش از سوی مسولان وقت به دلایل امنیتی پذیرفته نشد و در گورستان فیروز آبادی شهر ری دفن شد.

۲۶ تیر ۱۳۹۸

افشین جعفرزاده

متولد ارومیه، پزشک و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، کارشناس ارشد تاریخ معاصر از دانشگاه تهران، پژوهشگر مسائل آذربایجان

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/2c41e59742ad89e5ee0201353053f20a.jpg
پایگاه اینترنتی "مدرن" جمهوری باکو از کاهش مهاجرت زنان روسپی این کشور به دبی بر اثر افزایش سفر  گردشگران عرب به باکو خبر داد. به گزارش آذریها، سایت مدرن نوشت
cache/resized/a2917bb089e5d7e6d8233068fb96158a.jpg
به گزارش رسانه ها، روسای جمهوری فرانسه و فدراسیون روسیه در آخرین دیدار خود در پاریس پیرامون مناقشات منطقه ای در بالکان و ناگورنور- قراباغ به مذاکره پرداختند.
cache/resized/f74e0586be9b879a46faa126805b91ab.jpg
باکو شناورهای ساخت رژیم اسرائیل و مستشاران تسلیحاتی این رژیم را برای ساخت و استفاده از شناورهای متعلق به نیروی محافظت ساحلی مرزبانی دولتی در خزر مستقر کرده
cache/resized/639cc052e5b9299799dbba048b9bdf00.jpg
به گزارش وزارت دفاع جمهوری باکو، یک سرباز این ناحیه،حین تجسس و ورود غیرقانونی به حریم سرزمینی جمهوری قراباغ کوهستانی کشته شده است. این درجه دار جمهوری باکو در
cache/resized/c0d8b7195f9bf0f412583f524e61b3f8.jpg
به گزارش "ورزش سه"، زهرا نعمتی که فردا باید برای کسب مدال برنز رقابت های قهرمانی جهان تیراندازی با کمان معلولین در هلند تلاش کند، گویا پیشنهادی را از سوی
cache/resized/7156184b37e401decbb7ae74684c0871.jpg
نمایندگان سازمان نظامی "ناتو" با حضور در دریای خزر، ارزیابی اجرای معیارهای ناتو در واحدهای نیروی دریایی جمهوری باکو  در خزر را  تمرین  کردند . به گزارش پایگاه
cache/resized/bc0754eead09946cec6412aae33a42e8.jpg
یئودا آبراموف عضو شورای سیاست گذاری حزب حاکم جمهوری باکو در پاسخ به این پرسش که چرا علیرغم روابط حسنه دولت باکو با رژیم اسراییل هنوز این کشور سفارت خانه ندارد؟
cache/resized/f5531f484448d9f3a9e5f61ac51e20a5.jpg
وزیر امور خارجه ارمنستان از اسراییل خواست به جمهوری باکو سلاح نفروشد. به گزارش پایگاه اینترنتی " آخار" سهراب مناتساکانیان در گفتگو با شبکه " کان نیوز" گفت : "
cache/resized/ca0cda489279ce1bab0723d51f8756d5.jpg
به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، گروهی از رسانه های مهم اسرائیل طی سفری به باکو، به بررسی مناسبات دو کشور پرداختند. به گزارش آذرتاج (خبرگزاری رسمی)، هیات
cache/resized/7270ed6a873b85592a9ae1bd4ddc3339.jpg
روزنامه ینی مساوات طی مطلبی بر علیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اتهاماتی علیه این نیروی نظامی مطرح کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی «آذریها» نشریه ینی
cache/resized/b240717036a81ef6208caf8d330d2333.jpg
گروهک موسوم به کانون به اصطلاح آذربایجان واحد با دعوت از گروههای تجزیه طلب و معاند ایرانی به باکو، نشستی تحت عنوان « اولین همایش آذربایجان واحد» برگزار کرد.
cache/resized/91dc85bdaba8c27a092a21bf92681ba6.jpg
  "دادگاه حقوق بشر" اروپا دولت جمهوری باکو را به پرداخت 24 هزار یورو جریمه بخاطر نقض حقوق سردبیر پیشین نشریه "صدای تالش" محکوم کرد. به گزارش پایگاه اینترنتی