مستنداتی تاریخی از مورخان اسلامی درباره زبان دیرین آذربایجان

دوشنبه, 22 مهر 1398 ساعت 08:23 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

ابن ندیم از پژوهشگران و نویسندگان سده های میانی در کتاب الفهرست که غالب مناطق مدین (مناطق جغرافیایی شمال غربی شبه جزیره ی عربستان) و ایران باستان شامل مناطقی که امروزه جمهوری آذربایجان خوانده می شوند، به یک زبان سخن می گفتند. همچنین از پژوهشگر برجسته عبدالله بن مقفع نقل می کند:

«زبان باستانی ایرانیان فهلوی (پهلوی)، دری، خوزی، پارسی، و سریانی است. لیکن فهلوی از واژه فهلوه گرفته شده است و فهلوه نامی است که به پنج منطقه گفته می شود که عبارتند از: اصفهان، ری، همدان، ماه-نهاوند، و آذربایجان».

سپس می افزاید، دری زبان رسمی دربار است که اصالتا متعلق به خراسان و بلخ  و مناطق شرقی ایران است؛ پارسی زبان موبدان زرتشتی است و از فارس می آید؛ خوزی متعلق به خوزستان و زبان غیر رسمی دربار است؛ و سریانی در میان رودان رایج است.

مورخین و نویسندگان مشهور دیگری مانند طبری، ابن حوقل، استخری، مقدسی، یعقوبی، مسعودی، و مستوفی قزوینی نیز این نظریه را تایید کرده اند. همچنین خوارزمی در فصل ششم از جلد ششم کتاب مفاتیح العلوم به این مساله اشاره نموده است.

پژوهشهای ریشه و تبارشناسی همچنین اثبات می کنند که گویشهای کنونی از باکو تا خلخال و سمنان، همگی از یک زبان یکسان نشات گرفته است. به بیان دیگر، زبان باستانی مردم آذربایجان، زبانی بوده است که در دوران مادها در ایران استفاده می شده است (۱)

از یاقوت حموی، مورخ سده های میانی نیز واژه ی العجم الاذریه (به معنی ایرانی-آذری) را در کتاب معجم الادباء و معجم البلدان بکار برده است. در منابع دیگر مانند صوره الارض از ابن حوقل احسن التقاسیم از مقدسی و مسالک و ممالک از استخری نیز ذکر شده است که مردم آذربایجان به زبان‌های ایرانی سخن می گفته اند که قاعدتا باید مربوط به پیش از ورود زبان ترکی به آذربایجان بوده باشد. همچنین طبری در سال ۲۳۵ هجری خبر از اشعاری در مراغه می دهد که به زبان پهلوی سروده شده اند. برخی از شاعران آذربایجانی نیز مانند قطران تبریزی (درگذشته ۴۶۵ هجری) از واژه های پارسی و پهلوی برای توصیف زبانشان استفاده می کرده اند.

حمدالله مستوفی، مورخ مشهور از این نیز فراتر می رود و می گوید که حتی گویشهای مختلفی از پهلوی در مناطق مختلف آذربایجان بکار می رفته است. وی در کتاب تاریخ گزیده، هشت شعر از منطقه ی آذربایجان می آورد و آنها را اهل الشعر من العجم (اشعار ایرانی) می نامد که تماما به زبانهای ایرانی هستند. امروزه دو زبان دری و پهلوی باهم ترکیب شده اند و نسخه ی ایرانی دری را بوجود آورده اند که این امر به دلیل مهاجرت پیشینیان ایرانیان از شرق به غرب بوده است.

باید اشاره کرد که منابع و اسناد از منطقه ای آذربایجان که به زبان پهلوی نگاشته شده باشند بسیار گسترده و فراوان هستند. به گونه ای که جای شک باقی نمی گذارند که پیش از ورود ترکان به آذربایجان، زبان مردم این منطقه زبان پهلوی بوده است. علاوه بر این، بسیاری از واژه های ترکی آذربایجانی امروزی نیز ریشه ی پهلوی دارند (۲-۶)

امروزه این نظریه پذیرفته شده است که زبان ترکی در آذربایجان پیش از دوران صفوی جایگزین زبان پهلوی شد و احتمالا با ورود سلجوقیان به این منطقه و به تدریج این روند شکل گرفت. البته برخی از مورخین بر این نظر هستند که زبان پهلوی حتی تا قرن هفدهم میلادی نیز در تبریز بکار می رفته است (۷). حتی اولیا چلبی، پژوهشگر ترک دوران عثمانی (۱۶۱۱-۱۶۸۲) نیز این نکته را در کتاب سیاحتنامه ی خود ذکر می کند. وی همچنین عنوان می کند هنگام سفر به مناطق مختلف متوجه شده که اشخاص دارای منزلت بالای اجتماعی در نخجوان و مراغه به زبان پهلوی سخن می گفتند.

 

منابع:

۱: احسان یارشاطر – مجله ی دانشکده ی ادبیات – دانشگاه کلمبیا – شمارگان ۱-۲ - ص۳۵-۳۷

۲: مهیار نوابی – نشریه ادبیات تبریز

۳: نجیب الدین همدانی – فرهنگ کمال الدین تفلیسی

۴: نجیب الدین همدانی – عجایب المخلوقات

۵: مجمع التواریخ و القصص

۶: اسکندرنامه قدیم

۷: حافظ حسین تبریزی – روضات الجنان

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/7915c8ec5a616b82d8e627666af42ea1.jpg
زرتشت علیزاده، کارشناس و تحلیلگر امور سیاسی جمهوری آذربایجان که اغلب پیش بینی هایش محقق شده است، هشدار داد در شرایط کنونی خط وقوع جنگ مجدد میان جمهوری
cache/resized/165659ca25041feb2341a75ef1dbbf84.jpg
    12 تیرماه 1399، روزنامه اورشلیم پست و برخی رسانه های اسرائیل، گزارشی از فعالیت های صنایع هوا – فضای اسرائیل ارایه کردند که آزمایش تکمیلی سیستم- جنگی
cache/resized/dfd47b948c7d59e758d1c233da2f0c9e.jpg
واقعات های منطقه طاووش افسانه شکست ناپذیری پهپاد های اسرائیلی را در هم شکستند. در درگیری های اخیر طاوش نیرو های نظامی ارمنستان موفق شدند تعدادی از پهپاد های
cache/resized/d78317eaf9d8529d329685fd96f4770f.jpg
سایت آذپولیتیکا در باکو از احتمال پیگرد قضایی المار محمدیاروف، وزیر خارجه پیشین این کشور خبر داد. سایت آذپلیتکا نوشت: « به علت تبدیل وزارت خارجه جمهوری
cache/resized/eca32b5758c8f79131512aab00c727ac.jpg
متخصصان نظامی اسراییل برای توضیح درباره علت سرنگون شدن پهپادهای اسراییلی توسط ارمنستان به باکو دعوت شدند.  متخصصان نظامی اسراییل در جمهوری آذربایجان هستند.  
cache/resized/69eec43d4ee2dab59ddcd68b2c0854af.jpg
در پی تظاهرات مخالفان حکومت الهام علی اف در خیابان های باکو در اعتراض به مدیریت جنگ در 25 و 26 تیر 1399 الهام علی اف در گفتگو با وزرای کابینه خود، از روح
cache/resized/2fa6a5e38daa801dcca55aa7d64a70d8.jpg
آندرانیک کوچاریان رئیس کمیسیون امنیت و دفاع پارلمان ارمنستان روز 23 تیر در نشست فوق العاده پارلمان با اشاره به تحرکات و تجاوز مرزی جمهوری باکو به خاک ارمنستان،
cache/resized/246dd1af39e43d888fc2a58dd30e4ca5.jpg
  وزیر محیط زیست ترکیه اعلام کرد این کشور آب رودخانه "کورا" را متعلق به خود می داند و به هر مسیری که بخواهد آن را هدایت می کند! به گزارش پایگاه اینترنتی
cache/resized/e585a064efe9d034a20247bb81026e44.jpg
  در حالی که مقامات و رسانه های باکو به مدت نزدیک به سه دهه ،  ایران را عامل اشغال شوشی معرفی کرده و به استناد آن به تبلیغات ضدایرانی دامن زده اند، الهام علی
cache/resized/306eee48c2c1d5e1e7c0586e0bfb45b6.jpg
  سازمان عفو بین‌الملل ضمن صدور بیانیه‌ای از جمهوری آذربایجان خواست “فخرالدین عباس‌زاده” رهبر و “الوین عیس‌اف”، از فعالین اجتماعی تالشی‌های این کشور را از
cache/resized/d68032ef4b42ae7ff99957bb0cc5fa86.jpg
زرتشت علیزاده، تحلیلگر برجسته آذربایجانی نوشت : « ملی گرایان جمهوری آذربایجان بطور کل مخلوقاتی محروم از توانایی درک واقعیت و ارزیابی درست جایگاه خود و جمهوری
cache/resized/51a23a143e0fc4a33e2861cf04476dbd.jpg
صورت حسین اف، نخست وزیر اسبق و از فرماندهان نظامی فعال در جمهوری آذربایجان در سال های 1992 و 1993 گفت کمک های نظامی که برای عملیات نجات اهالی خوجالی فرستادم،