خاقانی کیست؟

یکشنبه, 13 دی 1394 ساعت 05:39 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

جلال الدین کزازی اگر از من بپرسند که بزرگترين چامه سراي ايران کيست؟ نخستين نامي که در ياد من برخواهد جوشيد، خاقاني است. اين سخن سخني خُرد و خام نيست. اين ديد و داوري درباره خاقاني که او را بزرگترين و بشکوه ترين

چامه‌سراي بدانيم، به تنهايي جايگاه بلند و ارجمند او را در سخن پارسي آشکار مي‌تواند داشت. بي‌گمان در پي اين سخن، اين پرسش در پيش نهاده خواهد آمد که: اگر چنين است، چرا خاقاني آن آوازه‌ بلند و نامي ارجمند را که شايسته‌ اوست، فرادست نياورده است؟

پاسخي که بدين پرسش مي‌توان داد، اين است که خاقاني سخنوري براي همگان نيست؛ مانند فردوسي يا سعدي يا حتي حافظ. خاقاني سخنوري است که بر ستيغ مي‌رود. اندکي از مردمان به ستيغ مي‌توانند رسيد؛ ستيغِ ميغاميغ! آن که به ستيغ مي‌رسد، چشم‌اندازي را پيشاروي خود خواهد داشت که آن که در کمرکش کوه مانده است، از آن بي‌بهره خواهد ماند. به هر روي، شناختن خاقاني دشوار است، اما دل بستن به او آسان است. کسي که خاقاني را شناخت، به ناچار دل بدو درخواهد باخت. ما خاقاني را افزونتر از ديگر سخنوران زبان پارسي مي‌شناسيم؛ زيرا او در سروده‌هاي خويش گهگاه هم از زندگاني خود، هم از منش و کنش خويشتن ياد مي‌آورَد؛ افزونتر از سروده‌ها، در نامه‌هاي خويش. خاقاني نامه‌هاي بسيار به بزرگان روزگار خود نوشته است. در اين نامه‌ها مي‌توانيم چشم‌اندازي فراخ از زندگاني خاقاني را بيابيم. نام خاقاني آن‌چنان که او خود در بيتهاي خويش از آن ياد آورده است، «بديل» بوده است. نمونه را گفته است:

 


بدل من آمدم اندر جهان سنايي را

بدين دليل پدر نام من «بديل» نهاد


در ميان سخنوران ايران، خاقاني به‌ويژه سنايي را ارج مي‌نهد؛ يا خود را با او برابر مي‌داند، يا فزونتر و فراخ‌تر. برخي از زيست‌نامه‌نويسان، فريفته‌ بيتي از خاقاني، نام او را «ابراهيم» دانسته‌اند؛ زيرا خاقاني در آن بيت خود را به گونه‌اي پندارينه ابراهيم ناميده است:



به خوان معني‌آرايي براهيمي پديد آمد

ز پشت آزر صنعت، علي نجار شرواني


پيداست که خواست خاقاني اين نيست که ابراهيم ناميده مي‌شده است؛ اين ترفندي ادبي است. چون پدر خود را در درودگري با آزرِ بتگر سنجيده، خود را براهيم، يا ابراهيم ناميده است. برنام خاقاني، «افضل» يا «افضل‌الدين» بوده است. خاقاني پيش از آنکه خود را به اين نام برخواند، نامي ديگر داشته است: «حقايقي». دو سه بار اين نام بيشتر در ديوان او نيامده است. مانند اين بيت:

 


چون کار به کعبتين عشق افتد

شش پنج زنش حقايقي بايد


اما هنگامي که خاقاني به شروانشاهان مي‌پيوندند، که «خاقان» برناميده مي‌شدند، برنام «خاقاني» را برمي‌گزيند. زادگاه خاقاني شَروان بوده است؛ يکي از شهرهاي ارّان، بخشي از جمهوري آذربايجان که در اين روزگار در آن سوي ارس جاي دارد. گاهي اين نام را به نادرست شِروان مي‌خوانند. شروان شهري است در خراسان امروز که ريخت ديگر آن شيروان است. زادگاه خاقاني شَروان بوده است. او بارها با اين نام به زيبايي بازي کرده است. يک نمونه اين است:



عيب شروان مکن که خاقاني

هست از آن شهر که ابتداش شر است


زادسال خاقاني را به درستي نمي‌دانيم؛ اما استاد فروزانفر به شيوه‌اي سنجيده سال 520 را چونان زادسال او برگزيده است. خاقاني در چندين بيت از زادسال خويش سخن گفته است؛ اما نه باريک و روشن. او در اين بيتها از «سال پانصدم» چونان سالِ زادنش ياد کرده است. نمونه را در چامه‌ «صفاهان»، گفته است:



پانصد هجرت چو من نزاد يگانه

باز دوگانه کنم دعاي صفاهان


پدر خاقاني «استاد علي نجار» ناميده مي‌شد. پيوند خاقاني با پدر، پيوندي دوگانه و پُر شيب و فراز بوده است. گاهي او را نيک ستوده و زماني، سخت او را نکوهيده است! اما مادر خاقاني زني شگفت‌انگيز بوده است. کنيزکي ترساکيش که در پي جنگهاي چليپا که در ميان ترسايان و مسلمانان درمي‌گيرد، به کنيزي به شروان مي‌افتد. پدر خاقاني او را مي‌بيند و دل بدو مي‌بازد و او را به زني مي‌ستاند. شايد ترساگرايي خاقاني، که بيش از هر سخنوري ديگر از آيين و فرهنگ ترسايان در سروده‌ها و سخنهاي خويش ياد آورده است، بازمي‌گردد به کيش مام او که پس از پيوند با علي نجار، به آيين اسلام مي‌گرود. اگر خاقاني گاه پدر را مي‌نکوهد و خار مي‌دارد، هر زمان از مادر سخن مي‌گويد، سراپاي ستايش است. خاقاني در «تحفه‌العراقين» از مادر خود چنين ياد مي‌کند:



کارم ز مزاج بد نرستي

گر نه برکات مادر استي

آن پيرزني که مرد معني است

آن رابعه‌اي که ثاني‌اش نيست

وز رابعه در صيانت افزون

بل رابعه‌ بنات گردون

کدبانوي خاندان حکمت

مستوره‌ دودمان عصمت

بگرفته ز عيش پنج روزه

چون مريم چهار ماه روزه

نستوري و موبدي نژادش

اسلامي و ايزدي نهادش


در بيتهايي از پيشه‌ مادر، يا پيشه‌ نياکاني او، که خورشگري بوده است، و نيز در بيتهايي ديگر از پيشه‌ نياي خويش که جولاهگي بوده، ياد کرده است:



جولاهه‌نژادم از سوي جد

در صنعت من کمال ابجد



خاقاني از ساليان خُردي با پدر در کشاکش بود. پدر مي‌خواست او را بر پيشه‌ خويش بکشاند؛ اما خاقاني پرواهايي ديگر در سر مي‌پخت و آرزوهايي بلند و دور و دراز داشت. نمي‌خواست درودگري باشد همانند پدر. از همين روي روزي آزرده‌دل و خشمگين، از خانه‌ پدري بيرون مي‌آيد. مي‌رود به نزد افدر (عموي) خويش: کافي‌الدين عمر عثمان؛ مردي دانشور و انديشمند. کافي‌الدين برادرزاده‌ خود را بسيار گرامي مي‌دارد و بر مي‌کشد؛ زيرا مي‌دانست آن پسر آينده‌اي درخشان مي‌تواند داشت، اگر به هرز و هدر نرود. از همين روي خاقاني افدر خويش را بسيار گرامي مي‌داشت. هر چه درباره‌ او سروده، از درِ ستايش و بزرگداشت است:



بگريخته‌ام ز ديو خذلان

در سايه‌ عمّر بن عثمان

هم صدرم و هم امام و هم عم

صدر اجل و امام اکرم

 

 


پاره‌اي از سوگ‌سروده‌هاي خاقاني در دريغ اين افدر است؛ با سوز و گدازي بسيار از مرگ او ياد آورده است.

بانوان خاقاني

مي‌رسيم به بانوان خاقاني. در زيست‌نامه‌ها تنها از يک بانوي خاقاني سخن رفته است؛ بانويي که به شگفتي در سروده‌ها و نوشته‌هاي خاقاني هيچ يادي از وي نيست: دختر بوالعلاي گنجه‌اي، سخنور نامدار آن روزگار. بوالعلا بود که خاقاني را به دربار شروانشاه برد. داستاني دارد خاقاني با اين خَسوُره (پدرزن)؛ اما به‌ جز اين بانو، خاقاني چند بانوي ديگر هم داشت. نخستين بانوي او زني است از يکي از روستاهاي شروان. خاقاني اين نخستين زن خود را بسيار گرامي مي‌داشت؛ اما اين زن خانداني دارد بسيار درشتخوي. بُرناي برومند خاقاني که در جواني درمي‌گذرد ـ رشيدالدين‌زاده‌ اين بانوست. اين بانو اندکي پس از درگذشت اين بُرنا از جهان مي‌رود. خاقاني در سروده‌اي از اين فرزند برومند و مام او ياد کرده است:

 


پسر داشتم چون بلند آفتابي

ز ناگه به تاريک مغاکش سپردم

به درد پسر مادرش چون فرو شد

به خاک آن تن دردناکش سپردم


خاقاني در سوگ‌سرودي پيمان بسته بود که پس از اين بانو زني ديگر نستاند؛ اما پيمان به سر نمي‌بَرد. بانوي دومين او همچنان از شروان است؛ اما زني شهري. خاقاني چندان از اين زن دوم دلخوش نيست. اين شهري را با آن روستايي برابر نمي‌نهد. به ‌جز اين دو، خاقاني بانويي سومين هم داشت:


بود مرا خانه‌ نخست و دوم، خوب

نيست سوم خانه خوب اگرچه يگانه است



برپايه‌ نشانه‌هايي اين بانو مي‌تواند زني باشد که خاقاني هنگامي که به تبريز رفته بود، به زني ستاند. از اين زن تبريزي پسري داشت به نام مؤيدالدين. خاقاني زني چهارمين هم داشت، همان دُخت بوالعلاي گنجه‌اي. او همزمان اين زنان را نستاند! هيچ نام و نشاني از اين زن چهارم، تا آنجا که من ديده‌ام و مي‌دانم، در سروده‌ها و نوشته‌هاي خاقاني نيست. شايد آگاهانه درباره‌ او خاموش مانده است، در پي آن کشاکشي که روزگاري با بوالعلا داشت.

 

بن مایه: شهر کتاب

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سند هفته

تحلیل راهبردی

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/04e2a090eb41720e1f5960645e9c3489.jpg
مبارز قربانلي، رييس کميته دولتي امور گروه هاي ديني جمهوري آذربايجان تاکيد کرد داير کردن کلاس هاي درس قرآن در منازل در جمهوري آذربايجان ممنوع است.به گزارش «آپا
cache/resized/2f1468cb974b9886590ab9f6df2ae574.jpg
وزراي امور خارجه جمهوري باکو و امارات عربي متحده، با امضاي يادداشت تفاهمي بر حمايت دو کشور از يکديگر در زمينه تماميت ارضي و مصونيت مرزهاي شناخته شده بين المللي
cache/resized/89b69ac1c487c6fe94b2743841abe495.jpg
پايگاه اينترنتي روزنامه «يني مساوات» نوشت آمريکا در حال ايجاد «ناتوي اسلامي» است و باکو نيز در مقابل انتخاب دشواري قرار گرفته است.پايگاه اينترنتي «يني مساوات»
cache/resized/08c24218f776495ae999d4f1aa57b630.jpg
حکمت بابااوغلو، سردبیر روزنامه «ینی آذربایجان» ، ارگان رسمی حزب حاکم «ینی آذربایجان» ( حزب حاکم جمهوری جمهوری) و نماینده مجلس این کشور، با انتشار مقاله ای
cache/resized/a5f757a3e4fd6d1de269b9057cfed70a.jpg
  انتقاد چنگیز عبدالله اف، نویسنده مشهور جمهوری باکو از کاهش میزان کتابخوانی در این کشور و "بی اطلاعی عمومی از فرار نظامیان این کشور از مقابل ارامنه مهاجم در
cache/resized/cf25f3a28c2567a696fb784cfba44cc5.jpg
    تسنیم:به گزارش گروه دفاتر خارجی خبرگزاری تسنیم، در حالی که تمامی ویژگی‌های مذهبی و فرهنگی شیعی روستای نارداران در جمهوری آذربایجان، طی یک سال و نیم اخیر
cache/resized/9c250d3f090fd29054dd6fbb8bc77803.jpg
انتشار فیلم یعقوب محمداف کفیل ریاست جمهوری باکو خبر ساز شد. به گزارش آذریها یک وب سایت با انتشار فیلم و گزارش اظهارات محمداف پس از سقوط شهر شوشا در قراباغ
cache/resized/6c7501a5516e2d3c4291c4d4db5d9144.jpg
روزنامه «يني مساوات» نوشت مذاکرات وزراي خارجه جمهوري باکو، ارمنستان و روسيه درباره مناقشه قره باغ ، در مسکو بي نتيجه ماند.يني مساوات نوشت اين بار ديدار وزراي
cache/resized/d279a423e44deb047ad211d7441e69c8.jpg
به گزارش «يني مساوات» ، اوکتاي اسدوف، رييس مجلس جمهوري آذربايجان، قطعنامه مجمع پارلماني شوراي اروپا را مبني بر تحت نظارت قرار گرفتن ترکيه از جهت رعايت حقوق بشر
cache/resized/212859532b82e8cabfdccc716d035a4e.jpg
الهام علي اف، رييس جمهوري باکو با ارسال پيامي به روون ريولين، رييس جمهوری اسرائیل، روز به اصطلاح «عيد ملي استقلال» اين رژيم را تبريک گفت.به گزارش خبرگزاري رسمي
cache/resized/dc3bf4d4b26a09c3e465eddd4aaf8cf2.jpg
جمهوری باکو متهم شده به یک نهاد قدیمی حقوق بشری در اروپا پیشنهاد رشوه داده است. به گزارش سرویس ترجمه شفقنا به نقل از گاردین، دو تن از اعضای انجمن پارلمانی
cache/resized/01d2e4728acec27cecfa240b338b06fa.jpg
  دبیرکل حزب سوسیال دموکرات و نماینده مجلس جمهوری باکو در پی ادامه اعتراض طیفهای افراطی در فضای مجای به اظهارات ماه پیش خود مبنی بر « ترک نبودن آذری‌ها و نقش