معرفی کتاب تاملی درباره ایران

چهارشنبه, 29 ارديبهشت 1395 ساعت 09:26 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

حامد زارع: کتاب اخیر جواد طباطبایی که آغاز عرضه آن هفته گذشته در نمایشگاه کتاب تهران و همزمان با حضور خود او در غرفه مینوی خرد آغاز شد، مانیفست رویکرد او به مسئله ایران است. او که سه دهه پیش

تاملات خود را درباره زوایایی از تاریخ اندیشه سیاسی در دوره اسلامی ایران آغاز کرده بود و با انتشار کتاب زوال اندیشه سیاسی در ایران به مسئله ایران دامن زده بود، اینک با انتشار ویراست جدید کتاب دیباچه ای بر نظریه انحطاط ایران، وضوح بیشتری به نگرش خود درباره ایران به مثابه یک مشکل داده است. بدون تردید این وضوح پیدایی در مقدمه هشتاد صفحه ای طباطبایی منعکس شده است. مقدمه ای که می توان از آن به عنوان بیانیه ای درباره ایران یاد کرد. این مقدمه به اندازه ای اساسی هست که نویسنده عنوان آن را - «ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران»- روی جلد کتاب خویش بیاورد.

آغاز پروژه فکری

جواد طباطبایی در دهه هشتاد آغاز پروژه تالیفی تامل درباره ایران را با انتشار نسخه نخست کتاب دیباچه ای بر نظریه انحطاط ایران کلید می زند و با طرح پرسش هایی درباره ایران می نویسد: «این ایران، که مبنای هویت تاریخی ماست، چیست؟ آیا می‌توان این ایران را به عنوان ObjeCt - به معنای موضوع یک علم - مورد بررسی قرار داد؟ و درباره آن نظریه‌پردازی کرد؟ و سرانجام آیا می‌توان این ایران ِ موضوع تأمل فلسفی را به تاریخ جهانی پیوند زد؟»

طباطبایی با خاطر نشان ساختن این نکته که پروژه تاملی درباره ایران بحثی سیاسی و لاجرم ایدئولوژیکی، یعنی ناظر بر موضع‌گیری در پیکار برای قدرت نیست می افزاید: «کوششی برای بحث درباره ایران به عنوان «موضوع» دانش نوآیینی است که باید تأسیس شود.»

همو پانزده سال بعد با مطمح نظر داشتن منطق تداوم ایران مقدمه جدیدی را به کتاب می افزاید که در آن به سرخط هایی از اساسی ترین اصول نگرش خود درباره ایران می پردازد. جواد طباطبایی با شرح تفاوت دیدگاهش با نگرش ناسیونالیستی می نویسد:

«تداوم ایران به گونه ای که من آن را می توانم دریافت و کوشش می کنم در این نخستین صفحه ها از آن دفاع کنم، از مفردات ایدئولوژی ملی گرایی سده اخیر نیست، زیرا در آن ایدئولوژی جایی برای نظریه انحطاط ایران که دفتر نخست تاملی درباره ایران با آن آغاز می شود وجود ندارد.»

جواد طباطبایی در مقدمه خود کتاب را اینگونه معرفی می کند:

«این دفتر نخستین جلد از پژوهش‌های نویسنده درباره‌ی وجوهی از تاریخ دوران «جدید» ایران است. در این تاریخ، «ایران» موضوع تاملی است که به طور اساسی نظری است تا بتوان وجوه متنوع ناحیه‌های اندیشیدن آن را در وحدت ناحیه‌های مستقل، اما به هم پیوسته، توضیح داد. «ایران» موضوع همه‌ی تاریخ‌هایی است که تا کنون ایرانیان و بیگانگان نوشته‌اند، اما ایران، به عنوان «موضوع»ِ دگرگونی‌های تاریخی، در همه‌ی آن تاریخ‌ها به مثابه «مشکل» لحاظ نشده است.» طباطبایی با تمایز قائل شدن میان پرداختن دیگران به تاریخ ایران و شیوه تامل خودش درباره ایران می افزاید:

«این تامل درباره ایران مندرج در تحت شیوه نوشتنی است که می توان آن را استراتژیکی توصیف کرد و منظور از آن، به خلاف تاریخ نویسی های مارکسیستی، هگلی و غیره، کوشش برای توضیح مختصات ایران به عنوان موضوع تامل است تا جایگاهی که ایران در آن قرار دارد، بازنموده شود.»

زبان و ادب فارسی

جواد طباطبایی که در مقدمه خود بر کتاب «تاریخ اندیشه سیاسی در ایران؛ ملاحظاتی در مبانی نظری» اشاراتی به اهمیت زبان فارسی به مثابه ناحیه ای از اندیشیدن ایرانی دارد، در کتاب «دیباچه ای بر نظریه انحطاط ایران؛ ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران» نیز بنیادهای نظری خود را معطوف به ادب فارسی شرح می دهد و می نویسد:

«سرچشمه اصلی تحلیل های من، به رغم ظاهر اروپایی آن، دریافتی بسیار شخصی از نظام های اندیشیدن ایرانی، در معنای عام اندیشیدن است که همه وجوه تاریخ و فرهنگ ایران، به ویژه شعر و همه ادب فارسی را شامل می شود.» او سپس اینگونه توضیح می دهد که «عناصری از پدیدارشناسی روح ایران را، که بیانی فلسفی نمی توانست پیدا کند، در دیوان خواجه شمس الدین باید جست، همچنانکه عناصری از فلسفه تاریخ ایران نیز در خردنامه حکیم ابوالقاسم آمده، اما فهم فلسفی آن عناصر تا کنون ممکن نشده است.» طباطبایی در فقره دیگر با اشاره به اینکه ایران فقط نام نیست، بلکه واقعیتی نام بخش است می نویسد: «زبان فارسی زبانی در میان زبان های بسیار دیگر نیست، بلکه کالبد و جان و روان مردمانی است که در سده های طولانی تاریخ این کشور هستی خود را در آن دمیده و زنده نگهداشته اند.»

 

نقد در پاورقی

جواد طباطبایی در مقدمه تازه خود، به سنت پاورقی های آتشین خویش نیز وفادار مانده است و برخی از شخصیت های معاصر ا مورد انتقاد قرار داده است. او در یکی از همین  پاورقی ها درباره آل احمد می نویسد:

«آل احمد پس از آنکه در غرب زدگی مطالب غیرانتقادی بسیاری را از منابع اغلب نامعتبر به عنوان برهان خیال اندیشی های خود نقل می کند، ردای پیامبر بر دوش می افکند و پرده ادعاهای خود را چنان بالا می گیرد که خود را در زی مسلمانان صدر اسلام قرار می دهد تا بتواند احکامی غیرقابل تردید صادر کند، اما دم خروس غربزدگی مضاعف –به تعبیر احمد فردید- و روشنفکری او جایی دیده می شود که نزدیک شدن ساعتی را اعلام می کند که نشانه های آن را در فیلمی از اینگمار برگمن و یکی دو نمایشنامه از آلبرکامو و اوژن یونسکو دیده است!» در یک پاورقی دیگر او با انتقاد از نظام فکری آشفته ادوارد سعید در تبیین نظریه شرق شناسانه اش می نویسد:

«اگر او چیزی از تاریخ بسط فلسفه در دوره اسلامی می دانست، می توانست تاریخ فلسفه هانری کربن شرق شناس غربی را با مجلدات تاریخ فلسفه در جهان اسلام به ویراستاری میان محمد شریف شرقی مستضعف در علم بسنجد و تصوری از سستی بنیاد نظریه شرق شناسی خود پیدا کند.» سپس بلافاصله نوک پیکان حمله را به سمت سید حسین نصر نشانه می رود و می افزاید:

«اینک می توان تاریخ فلسفه اسلامی به ویراستاری حسین نصر را نیز با آن دو کتاب سنجید که مجموعه ای فراهم آمده از مقاله هایی سست است و به هر حال، عنوان تاریخ بر آن گزافه ای بیش نیست. تردیدی نیست که نصر رئیس فرقه مریمیه تالی شیعی – ایرانی سعید مسیحی- فلسطینی در انتقاد از غرب زدگی است، اما او نیز مانند سعید تاریخ نمی داند و مانند آقای ژوردن مولیر، در بی خبری، برای معنویت خود ایدئولوژی می بافد، اگر چه خود نمی داند.» اما این پایان انتقادات طباطبایی به بدفهمی روشنفکران نیست. او علاوه بر رد سخنان علی شریعتی، نظریات محمد علی همایون کاتوزیان را هم نادرست ارزیابی می کند. طباطبایی در یک پاورقی با اشاره به اشتباه کاتوزیان در کاربرد واژه جامعه کوتاه مدت و اطلاق آن درباره ایران می نویسد: «منظور کاتوزیان دولت کوتاه مدت است، وگرنه اگر جامعه ایران کوتاه مدت می بود، این کشور چند هزاره پایدار نمی ماند. به نظر من، اشکال او در این است که، با خلط میان دولت و جامعه، پرسش بدی مطرح کرده و پاسخ نادرستی به آن داده است.

او می بایست این پرسش را مطرح می کرد: چگونه ایران، به زغم دولت های کوتاه مدت، در دوره هایی، توانسته است، پیوسته، جامعه ای بلند مدت ایجاد کند» خواندن درآمد خواندنی طباطبایی اگر چه مشحون از اشاره به بدفهمی متفکران و روشنفکران معاصر است، اما مستند و متقن شده به بنیادهای نظریه او درباره ایران و توجهش به اندیشه ایرانشهری است. از این بابت خواندن چندین باره درآمد او بر این کتاب ضروری است.

 

تاملی درباره ایران

جلد نخست: دیباچه ای بر نظریه انحطاط ایران

با ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران

 

 

منبع: هفته نامه صدا

جواد طباطبایی

سید جواد طباطبایی (زادهٔ ۲۳ آذر ۱۳۲۴ در تبریز)،فیلسوف و پژوهشگر ایرانی فلسفه و تاریخ و سیاست است. وی عضو سابق هیئت علمی و معاون پژوهشی دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران بود. دکتر سید جواد طباطبایی در حال حاضر مدیر گروه فلسفه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی است.

وی در سال ۱۳۲۴ در تبریز به دنیا آمد. تحصیلات خود را در تبریز انجام داد و برای تحصیل حقوق به دانشگاه تهران رفت. پس از اخذ لیسانس حقوق از دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی از دانشگاه تهران به فرانسه رفت و در دانشگاه سوربن به ادامهٔ تحصیل پرداخت و با اخذ دیپلم مطالعات عالی D.E.S از رشتهٔ فلسفهٔ سیاسی فارغ‌التحصیل شد.

در سال ۱۳۶۳ با نوشتن رساله‌ای دربارهٔ «تکوین اندیشهٔ سیاسی هگل جوان»، با دریافت درجهٔ ممتاز دکترای دولتی در رشتهٔ فلسفهٔ سیاست به ایران بازگشت. پس از بازگشت به عضویت هیئت علمی درآمد و معاون پژوهشی دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران شد. در همان حال، او سردبیری نشریهٔ همین دانشکده را به عهده گرفت. وی به اتهام «ملی‌گرایی» از کار برکنار و از دانشگاه اخراج شد. او به کار پژوهشی خود در مراکز دیگر ادامه داد و با امکاناتی که در مراکز پژوهشی فرانسه، آلمان، و امریکا فراهم آمد، پژوهشی دربارهٔ تاریخ اندیشه در ایران را دنبال کرد.

وی در سال ۱۳۷۶ موفق شد جایزهٔ نخل آکادمیک، عالی‌ترین نشان علمی فرانسه، و مدال نقرهٔ تحقیقات در علم سیاست را از دانشگاه کمبریج کسب کند. هم‌اکنون عضو هیئت علمی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی است

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سند هفته

تحلیل راهبردی

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/dc3bf4d4b26a09c3e465eddd4aaf8cf2.jpg
جمهوری باکو متهم شده به یک نهاد قدیمی حقوق بشری در اروپا پیشنهاد رشوه داده است. به گزارش سرویس ترجمه شفقنا به نقل از گاردین، دو تن از اعضای انجمن پارلمانی
cache/resized/01d2e4728acec27cecfa240b338b06fa.jpg
  دبیرکل حزب سوسیال دموکرات و نماینده مجلس جمهوری باکو در پی ادامه اعتراض طیفهای افراطی در فضای مجای به اظهارات ماه پیش خود مبنی بر « ترک نبودن آذری‌ها و نقش
cache/resized/6d2655c4bee5f76b7b3b537c2ad435b5.jpg
خبرگزاری «آپا» گزارش داد، "علی حسن اف" دستیار رییس جمهور باکو در مسایل اجتماعی و سیاسی در مصاحبه با خبرگزاری «آپا» اعلام نمود: «"الهام علی یف" رییس جمهور
cache/resized/db3f817fed5d602624ce0fea0e9cb79d.jpg
روبرت سکوتا، سفير آمريکا در باکو گفت واشنگتن طي 25 سال گذشته ، يک ميليارد و 300 ميليون دلار به جمهوري باکو کمک کرده است.به گزارش ترند، سفير آمريکا در باکو در
cache/resized/b66246c8dc3a5456b5d17236b78972dc.jpg
دادگاه حقوق بشر اروپا، دولت جمهوري باکو را بخاطر خودداري از بررسي جدي موضوع قتل المار حسين اف، سردبير نشريه «مونيتور» چاپ باکو به پرداخت جريمه محکوم کرد.به
cache/resized/5a49153304da0c6e739d95c27018ed48.jpg
علي حسن اف، دستيار ارشد رييس جمهوري باکو در سخناني اهانت آميز عليه دينداران معترض به تخريب مسجد حاج جواد در باکو،  بطور غيرمستقيم اين اعتراض را به ايران نسبت
cache/resized/56f3b537a3d7f50e4430fba2d9e34b11.jpg
پايگاه هاي اينترنتي جمهوري باکو از تجمع نمازگزاران مسجد حاج جواد باکو براي جلوگيري از تخريب اين مسجد و اقدام پليس در بازداشت چند تن از  نمازگزاران خبر
cache/resized/69c2d6de026a3196c5afa60b95e33ee1.jpg
(این خبر تکذیب شده، برای مطالعه کلیک کنید) به گزارش پايگاه اينترنتي «ويرتوالاذ» جمهوري آذربايجان ، حکمت حاجي اف گفت : « در ارتباط با روندي که تحت پوشش مرمت
cache/resized/a4c0e4c0194dfa44d9f0f1225270acbe.jpg
در چارچوب تحريف و جعل تاريخ و  تلاش هاي کشورهاي منطقه براي تصاحب پيشينه تاريخي ايران، با همکاري موسسه هاي شرق شناسي جمهوري باکو و روسيه، کتاب «از سلجوقيان تا
cache/resized/f696078406238e4bc41325107b7b94f4.jpg
الياخا اروشاليم، سفير جديد  اسرائیل در ارمنستان ، از رايزني هاي خود با مقامات ايروان درباره موضوع فروش تسليحات به جمهوري باکو خبر داد و تاکيد کرد تل آويو نمي
cache/resized/77fef2e0f1d2529d6e52b5054d3e1159.jpg
بنيامين نتانياهو، در پيامي به الهام علي اف، به مناسبت 25 -مين سال برقراري روابط تل آويو- باکو، ضمن قدرداني از استقبال گرم الهام علي اف از وي و همسرش و هيات
cache/resized/36493755108fe6d10e8701091c930bca.jpg
پايگاه اينترنتي «آذ ويزيون» جمهوري باکو، از جلوگيري طرفداران علي کريم لي، رهبر حزب جبهه خلق (بقایای ایلچی بیک) از نمايش پرچم يا حسين (ع) توسط اسلام گرايان در