ورود تركان به آذربايجان

سه شنبه, 28 آبان 1392 ساعت 11:00 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

حيدرعلي پيرعليلو بنابر اسناد و مدارك كوچ تركان به سرزمين هاي دوردست آسياي ميانه در قرن ششم ميلادي و در روزگار ساسانيان آغاز شده است. «ابن حوقل» در قرن چهارم، ماوراءالنهر را كه شامل شهرهاي فارياب،

سغد، سمرقند و خوارزم و دشت‌هاي كرانه رودخانه جيحون بوده است سرزمين تركان نمي‌داند و مردم نواحي مذكور را ترك نمي‌شمارد و مي‌گويد بردگان اين شهرها از تركاني است كه در پيرامون ماوراءالنهر سكونت دارند.(١)

«بارتولد» اعتقاد دارد كه تركان تا قبل از قرن ششم ميلادي از سرزمين آلتاي به سرزمين ميانه آمده‌اند و طي مدت كوتاه، اقوام ساكن محدوده وسيعي از اقيانوس كبير تا درياي سياه را تابع خود كرده‌اند.(٢)

«مقدسي» در كتاب خويش اعتقاد دارد كه گروهي از قبايل ترك آغوز در قرن دهم ميلادي از مقر اصلي‌شان مغولستان به نواحي آرال آمده‌اند و در آنجا استقرار يافته‌اند و اين نقطه به نام آنها تركمنستان ناميده شده است.(٣) كه قبلاً اين ناحيه محل سكونت طايفه ايراني ماساژت (Masaget) بوده است.(٤)

قزاقستان امروزي از اهالي قوم تورك (تورقوت) Torget (يا تركا) تشكيل يافته است كه در سيصد سال قبل از ورود به مغولستان غربي، محل اصلي‌شان در جونگاريه را ترك و اراضي جنوبي ولگا را متصرف شده و قزاقستان را تشكيل داده‌اند كه قبلاً اين نواحي از آن سغديان شمال بوده است.(٥)

خزران نيز طايفه‌اي از تركان هستند كه ابتدائاً در مجاورت قبيله ترك ديگري به نام قراختائيان در سميرچه نزديك قرقيزستان امروزي سكونت داشته‌اند. آنها توانستند خود را با حملات پي در پي در شمال به ناحيه ولگاي امروزي برسانند كه امروزه تحت قلمرو قزاقستان است. اولين بار اين اقوام در كتبه اورخون (Orkhon) در سده هشتم ميلادي خود را ترك ناميده‌اند.(٦) زادگاه و خاستگاه اوليه تركان با مستندات تاريخي، موضوعي اثبات شده است، اما اولين بار قبائل چادرنشين ترك در اواسط قرن چهارم هجري بود كه توانستند به آذربايجان راه پيدا كنند. از حوادث مهم دوره رواديان ازدي نسب عرب‌تبار كه بعد از اسلام در آذربايجان نفوذ كرده و گسترش يافته بودند، اين بود كه در دوره پادشاهي و همسودان بن محلان مهاجر قبائل ترك‌تبار غز به آذربايجان شروع مي‌شود.

تركان را در آغاز، سلطان محمود غزنوي در سفر به ماوراءالنهر با خود به ايران آورد و آنان را كه تعدادشان نزديك پنجاه هزار تن بود، در خراسان اسكان داد. در سال 396 هـ. عهد محمود غزنوي خبر آمد كه تركان از جيحون گذشته و به خراسان هجوم آورده‌اند و چون شنيدند محمود غزنوي از سفر هند بازگشته عقب نشستند. ارسلان جاذب امير طوس آنها را تعقيب كرد و بسياري‌شان را كشت، اما در 416 هـ. هنگامي كه محمود در ماوراءالنهر بود، بزرگان تركان نزد او آمده و از ستم امرا و حكام در حق خود شكايت كردند و تقاضاي سكونت در خراسان را نمودند.

پس محمود دلش به رغبت آمد و اجازت فرمود كه چهار هزار خانه (خانواده) از آب گذشته و در خراسان ساكن شوند كه در روزهاي مبادا اين تركان مددكار محمود باشند كه او نيز ريشه ازبكي داشت. اما اين كار محمود با اعتراض ابوالحرث ارسلان جاذب حاكم طوس مواجه شد. او به محمود غزنوي گفت كه فرمان دهد انگشت نر آنها بريده شود تا نتوانند تير بياندازند اما محمود نپذيرفت. بعد از مدتي عده‌اي از آنها خراسان را به شورش كشاندند. محمود بالاجبار با لشگري انبوه عده‌اي از آنان را كشت، ولي عده‌اي ديگر همچنان در خراسان باقي مانده و موجب شورش‌هاي فراوان بعد شدند.(٧)

دوباره عده‌اي از آن تركان سر به طغيان برداشته و از راه كرمان راهي اصفهان شدند. سلطان محمود نامه‌اي به علاءالدوله مسعود سوم حاكم غزنوي اصفهان نوشت كه آنها را بازگرداند و يا همه را بكشد. تركان از قصد علاءالدوله آگاه شده از دام آن بجستند و از اصفهان بيرون امده و يغماكنان خود را به آذربايجان رساندند كه آن وقت‌ها غزنوي‌ها بر آنجا تسلطي نداشتند و آذربايجان در اختيار قبيله رواديان و مصادف با دوره پادشاهي و هسودان بن محلان بود. تعداد آنها دو هزار چادر و به تعداد چهارده هزار نفر بودند. چون به آذربايجان رسيدند و هوردان كه غالباً مشغول درگيري با روميان و ارمني‌ها و گرجيان بود و محتاج سپاهي تازه‌نفس، تركان را پذيرفته و در سپاه خود جاي داد. اين چادرنشينان در شجاعت و مخصوصاً تيراندازي شهره بودند.

بدين مبارز خرگاهيان سخت كمان شگفت نيست كه بر آسمان زني خرگاه اما در سپاه و هسودان شروع به بيدادگري كردند كه او مجبور شد به همراهي ابوالهيجا بن ربيت‌الدوله خواهرزاده‌اش عده‌اي از تركان را از سرزمين آذربايجان براند. آنها به ري و همدان حمله‌ور شده و پس از تصرف آنجا و با كمك جمعي ديگر از تركان فردي به نام قزل را به اميري برداشته و در سال 432 هـ. پس از شنيدن خبر سلجوقيان و حمله ابراهيم نيال به ري از آنجا گريخته و به آذربايجان بازآمدند. (٨) چامچيان مورخ ارمني نيز در حوادث سال 411 هـ. اشاره به اين مطلب داشته و گويد: تركان چون سيلي به آذربايجان ريختند. شاپور سردار و اسپورگان به ياري سنگريم امير ارمني آرجرون رفت. از دور تركان را ديدند كه چون زنان گيسوان بافته و كمان‌هاي بس محكم داشتند. ارمني‌ها كه تا آن زمان مثل آنها مردمي نديده بودند بسيار ترسيدند. سنگريم پادشاه آرجرون و ارمنيان از مقابل تركان گريخته و پايتخت خود را به امپراطور روم شرقي سپرده و به شهر سيواس در آناطولي پناهنده شدند.(٩)

بعد از اين بود كه مهاجرين ترك با ديرگ هم نژادهاي مهاجر و غيربومي خود كه از تهاجم‌هاي پيشين در آذربايجان باقي بودند، جان گرفته و در اين گوشه از خاك ايران جاي گرفتند و اندك‌اندك به فرهنگ و ملت ايران پيوسته و بخشي از ملت ايران شدند. شايان ذكر اين‌كه در دوره تسلط رواديان بر آذربايجان علي‌رغم زبان ادبي ايرانيان و از آن جمله مردم آذربايجان، زبان فارسي بود، زبان عربي نيز گسترش يافته بود.

حضور و سكونت تركان در آذربايجان باعث شد كه زبان بومي آنان يعني زبان تركي در پيوند با زبان‌هاي فارسي‌ و عربي و به‌خصوص فارسي در طول زمان، باعث پيدايش زبان تركي رايج شد كه سرشار از كلمات فارسي و عربي است و با زبان بومي تركان مهاجر به آذربايجان تفاوت زيادي دارد.(١٠)

 

پي‌نوشت‌ها

1- ابن حوقل، صوره‌الارض، ص 88، ترجمه دكتر شعار.

2- يادداشت‌هايي درباره تركستان، بارتولد، ص 39.

3- مقدسي، احسن التقاسيم، ص 81.

4- تاريخ هرودت، ترجمه مازندراني، چاپ دوم، تهران، بند 210.

5- مسلمانان شوروي، الكساندر بينگسين، ترجمه كاوه بيات، ص 106.

6- خزران، آرتوركستلر، ترجمه محمدعلي موحد، ص 75.

7- گرديزي ـ زين‌الاخبار، ص 94، به تصحيح عبدالحي حبيبي، چاپ بنياد فرهنگ‌ها و تاريخ غزنويان (تاريخي يميني)، عتبي، ترجمه جزناذقاني، به تصحيح دكتر جعفرشعار، تهران.

8- ابن اثر، الكامل، حوادث دوره غزنويان و سلجوقيان، چاپ دارالكتب العربي بيروت، 1967، و تاريخ اجتماعي ايران، راوندي، جلد سوم، ص 270.

9- ارمنستان، آذربايجان، گرجستان، سرژآفاناسيان، ص 142، ترجمه هوشنگ مهدوي.

10- كسروي، شهرياران گمنام، ص 128، و دلالت‌هاي منابع تاريخي.

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/26085e3d1afcdf54a912437f15f1facc.jpg
ترکيه به منظور افزايش سهم خود در اقتصاد منطقه نخجوان، تعرفه گمرکي براي کالاهاي کشاورزي و صنعتي توليدي «جمهوري خودمختار نخجوان» جمهوري باکو را لغو کرد.به گزارش
cache/resized/fc4c1f2a1a477c90341f00c70b7a7e1f.jpg
در جريان سفر هيأتي از رژيم صهيونيستي به جمهوري آذربايجان، يادداشت تفاهم همکاري ميان شهر «غَبَله» جمهوري آذربايجان و شهر  « يقنعم» در شمال فلسطين اشغالي امضاء
cache/resized/dfc0b2bbf24a39f5e2da5f7926ab9343.jpg
وزارت دفاع جمهوري باکو در واکنش به گزارش رسانه هاي ارمنستان مبني بر استفاده نيروهاي ارتش جمهوري باکو از سيستم موشکي «اسپايک» خريداري شده از رژيم صهيونيستي در
cache/resized/f6852508428a4e5d48ad28a9269a33f2.jpg
رسانه های خبری از سفر رهبران جمهوري قراباغ کوهستاني به بروکسل و برگزاري همايش «همکاري آرتساخ و اتحاديه اروپا» در بروکسل خبر داد. به گزارش آذریها به نقل از
cache/resized/a59a9ff63930de47fc620f8bace72c67.jpg
  پل گوبل، تحليلگر سيا و مشاور پيشين وزير امور خارجه آمريکا در امور خلق هاي شوروي سابق ، در گفتگو با پايگاه اينترنتي «آخار » گفت : «مسکو تا وفاداری باکو را 
cache/resized/82552c743d6192d836a370d3249cd267.jpg
آکادمي علوم جمهوري باکو از يافته شدن دو نسخه دستنويس از اشعار عمادالدين نسيمي، شاعر  ايراني قرن هشتم هجري شمسي، در کتابخانه ملي آنکارا خبر داد.  پايگاه
cache/resized/5ecef784624a9e8f3ba1885699b90571.jpg
خبرگزاري دولتي «آذرتاج» جمهوري باکو به نقل از  گزارش روزنامه «نيوز بليز» News Blaze  درباره قاضي يهودي دادگاه عالي جمهوري آذربايجان ، نوشت : « (جمهوري)
cache/resized/5165a8623eec6c683020a3901ddf7787.jpg
تالشان جمهوری باکو که براثر سیاست های دولت مرکزی با مشکلات اقتصادی شدید و بیکاری مواجهند، از طریق مراوده با ایران امرار معاش می کنند.به گزارش آذریها روزنامه
cache/resized/6ac74b6bf12be9c2b2b0be9af8364413.jpg
نماينده دادستاني جمهوري باکو براي دو روحاني شيعه شهر لنکران اين کشور درخواست حکم زندان 18 و 15 ساله کرد.به گزارش پايگاه اينترنتي «مائده» نماينده دادستاني در
cache/resized/66e3606a362cf26584d55a20e6ecedd9.jpg
به گزارش آذریها به نقل از خبرگزاری آرمن‌پرس ادوارد شارمازانوف نائب ریس پارلمان ارمنستان در پاسخ به اظهارات الهام علی اف که در حاشیه اجلاس سران کشورهای اسلامی
cache/resized/254595f1236b4934a872ed3b0fc158aa.jpg
تسنیم: سفر ناگهانی ژنرال ذاکر حسن‌اف، وزیر دفاع جمهوری آذربایجان به فلسطین اشغالی برای دیدار با مقامات سیاسی و نظامی رژیم اشغالگر قدس و بازدید از برخی از مراکز
cache/resized/7b1ef7e08523ab23bccd299c9b31b633.jpg
  توافق نامه خواهرخواندگي شهر «شماخي» جمهوري باکو با شهرک یهودی نشين «طيره کرمل» در فلسطين اشغالي امضاء شد. به گزارش «ريپورت»، توافق نامه خواهرخواندگي