علامه محمد قزوینی با ذکر چند منبع اصیل جغرافیایی، به فارسی بودن زبان مردمان شهرهای گوناگون آذربایجان از جمله تبریز، در قرون میانه اسلامی تأکید کرده است.
 همچنین او از قول مرکوارت (مارکوارت) مستشرق معروف آلمانی و از دقیقترین صاحبنظران زبانهای شرقی نقل کرده که زبان اصلی پهلوی، همان زبان آذربایجانی است.
 همچنین او روایت از نزهه القلوب حمدالله مستوفی آورده که نشان می دهد در قرن هشتم هجری در شهرهایی چون مراغه و زنجان کماکان به زبان پهلوی سخن می گفته اند.
بر اساس این سند (به نقل از آثار البلاد گفته می شود که  تبریز تا کنون از "ترک" مصون مانده است.

 http://s8.picofile.com/file/8312740268/az22.jpg



یادداشتهای قزوینی، به کوشش ایرج افشار، انتشارات دانشگاه تهران، ج1، صص 2 و 3.

 


به شهادت تاريخ و استنادات و تحقيقات متقن محقّقان، تا قرن 11 هجري هنوز زبان تركي در آذربايجان رواج رسمي پيدا نكرده بود و تا اين دوران، كه حدود پنج قرن از آمدن قبايل ترك غزنوي، سلجوقي تا آمدن قبايل مغول و تيموري و سپس فرمان‌روايي قراقويونلوها و آق‌قويونلوها در آذربايجان، هيچ كدام از قبايل فوق نتوانستند زبان رسمي خود (تركي) را در ناحيه‌اي از ايران، بخصوص آذربايجان رواج دهند.
اغلب اين قبايل و اقوام در روستاها و دامنة كوه‌ها به زندگي ايلي و دامداري خود مشغول بودند. و هنوز به‌طور رسمي در شهرها سكونت و اقامت پيدا نكرده بودند و اگر درست دقت كنيم زبان تركي ابتدا در روستاها و دهات محل سكونت ترك‌ها رواج يافت و سپس به مراكز شهري نيز گسترش پيدا كرد.
خود تركان به‌عنوان حاكمان و گردانندگان امور سياسي و اجتماعي مردم عامل مؤثّري در ترويج زبان تركي بودند. چون مردم براي ارتباط و مراوده با آنان، چه در مسايل شخصي و خانوادگي يا در امور حكومتي و ادارة كشور، ناچار بودند كه زبان تركي آنان را بياموزند، از طرفي از آن‌جايي كه آذربايجان يك منطقة خاص نظامي و سوق‌الجيشي بود و بخصوص بعدها در مقابله با عثمانيان از اهمي‍ّت والايي برخوردار بود، لذا سلاطين ترك و مغول ايلات و عشاير عمدة ترك را به سوي شهرها و مناطق مركزي و جهت خدمت در نظام و ارتش دفاعي كشور آوردند كه اين امر خود عامل موثّري در توسعة زبان تركي و گسترش اقوام ترك در آذربايجان گرديد.

اهمي‍ّت ديگر اين امر بيشتر از آنجا قابل توج‍ّه است كه چون قزلباشان مذهب شيعه داشتند و به زبان تركي نيز حرف مي‌زدند و زبان محاورة دربار و لشكر و اولياي حكومتي نيز همه تركي بودند، لذا مردم كه روز به روز به مذهب تشيّع گرايش پيدا مي‌كردند، مجبور بودند كه زبان تركي متولّيان اين مذهب را نيز ياد بگيرند و اين امر يعني گسترش مذهب تشيّع عامل مؤثّري در گسترش هر چه بيشتر زبان تركي در ناحية آذربايجان محسوب مي‌شود.
از طرفي چون خود تركان از مريدان شيخ صفي‌الدين اردبيلي، عارف بزرگ و اعقاب او، مانند شاه اسماعيل بودند و اينان از عرفاي بزرگ و متصوفة نامدار روزگار خود به‌شمار مي‌آمدند، لذا توسعه و گسترش عرفان و تصوف به وسيلة آنان، موجب تقويت و گسترش زبان تركي نيز در بين پيروان اين نحلة فكري مي‌شد. اين گونه اعتقادات ديني و مذهبي و ارادت قزلباشان و درباريان به خاندان صفوي، موجب شد كه آنان مدت دو قرن و نيم در پاسداري از ايران و دفاع از كيان صفوي در ركاب شاهان صفوي شمشير زدند. در دوران نادرشاه، تمامي ايلات ترك(1) در آذربايجان پا به پاي او جنگيدند.

به اين ترتيب تركان از آمدن مغول و تيمور تا دوران قره‌قويونلوها و آق‌قويونلوها و بعد صفوي و افشاريه و قاجاريه با پشت سر گذاشتن مراحل زندگي ايلاتي و عشايري در زندگي شهري و نظامي‌گري و درباري راه‌ يافته و حدود هشت قرن در شهرهاي آذربايجان در مراكز حساس دولتي و حكومتي تلاش نمودند. به هر حال از آن‌جايي كه حاكمان ترك زبان بر مقد‌ّرات مه‍ّم دولتي و كشوري دست يافته بودند، حتّي مالكيت زمين‌هاي بزرگ را در دست داشتند، لذا مردم براي ارتباط با آنان و رتق و فتق امور خود ناچار بودند كه زبان تركي را نيز بياموزند. تنها اندك اهل باسواد و اهل قلم بودند كه تحريرات احكام و مطالب ديوان و ثبت دفتر و اسناد رسمي به زبان فارسي را بر عهده داشتند و از آن جايي كه زبان يا لهجة زبان پهلوي نه زبان ديني بوده تا علائق مذهبي مردم پشتوانة بقاي آن باشد و نه زبان علم و ادب بود تا تفّوق فرهنگي‌اش، آن را از زوال و نابودي پاس دارد، زبان سياست و دولتي نيز نبود تا به دست حاكمان و طبقات حاكم و دبيران و مديران كشوري حفظ شود بلكه زبان عمومي و غيرارادي و به نوعي بومي و محلي بود.(2) از نظر زبان‌شناسي نيز، زبان‌ها همان‌گونه كه براي هماهنگي با تحولات اجتماعي و حفظ كاركرد ارتباطي ميان افراد جامعه رفتار انطباقي دارند، اگر روزي به دلايلي نتوانند وظيفه ايجاد ارتباط ميان گوشوِران خود را به انجام برسانند، به سمت زوال تدريجي و نهايتاً مرگ خواهند رفت (وزيرنيا، 1379: 110) در اين صورت مردم زباني را انتخاب مي‌كنند كه از به كار بردن آن بتوانند حداكثر بهره را ببرند(رابرت، 1350: 240). لذا اندك‌اندك با غلبة زبان تركي، زبان بومي آذري رو به اضمحلال و نابودي نهاد و چون زبان تركي نيز زبان رسمي دربار و حكومتيان بود، لذا زودتر جانشين زبان آذري شد.
دكتر رياحي دربارة سر دگرگشت زبان در آذربايجان چنين مي‌گويد: «... در تحفة سامي كه در دورة شاه طهماسب در سال 957 هجري تأليف شده، دهها شاعر تبريزي را در آن سال‌ها مي‌بينم... شعرسرايي به زبان فارسي به وسيلة همه افراد از طبقات پيشه‌ور و حتّي عامي، مي‌رساند كه در دورة شاه طهماسب، پنجاه سال پيش از تأليف رسالة روحي اُنارجاني، هنوز تركي در تبريز عموميت نيافته، بلكه عموميت با زبان فارسي آذري بود... .
ام‍ّا در مجمع‌الخواص صادقي كتابدار، كه حدود شصت سال بعد در سال 1016 هجري تأليف شده، تعداد شاعران تبريز نسبت به شهرهاي ديگر ايران كم‌تر شده است.
در تذكرة نصرآبادي (1090-1083 هـ.) وضع بكلّي دگرسان شد و در ميان صدها شاعر كه در آن ذكر شده، كم‌تر نام شاعر تبريزي به چشم مي‌خورد و اين بيانگر اين حقيقت است كه دگرگشت زبان در تبريز را بايد در اوايل قرن يازدهم به بعد جستجو كرد(رياحي «زبان فارسي در آذربايجان»، 1368: 511-506).
سرانجام پس از حاكميت صفويان و ترويج زبان تركي و قتل عام‌هاي متوالي مردم آذربايجان به وسيلة تركان متعصّب عثماني در جنگ‌هاي متمادي با ايران، زبان آذري به تدريج در شهرها و نقاط جنگ‌زده و كشتار ديدة آذربايجان رخت بربست و رفته‌رفته رو به اضمحلال و نابودي نهاد.

 

پیش از آنکه واژگانی را که انگلیسی از فارسی وام گرفته‌ است برشمارم دوست دارم برخی از اندیشه‌ها و دیدگاه‌های مرتبط با وام گرفتن و واژه‌های انگلیسی وام گرفته شده را که رابرت کلایبورن در اثر شگفت انگیزش «زندگی و دوران زبان انگلیسی» نوشته‌است با شما به اشتراک بگذارم: «وام گرفتن واژه‌ها مانند وام گرفتن پول است».او می‌گوید: « هرچه بیشتر اینکار را بکنید، دفعات بعد آسانتر خواهد شد بویژه که برخلاف فرانک، پوند و دلار ، نیازی به بازپرداخت ندارد . تنها « مانع» در وام گرفتن واژگان از زبان دیگر ذهن وام گیرندگان است. تلفظ واژه‌های خارجی اغلب سخت است و اگر (که اغلب همینگونه است) این واژگان در دایره‌ی واژگان زبان بومی ریشه‌ای نداشته باشند، حتی بخاطر سپردنشان سخت‌تر است. به این ترتیب ... بیشتر وام گرفتن‌ها پیش از فتح توسط انگلیسی‌ها و نیاکانشان، با ایده‌ها و چیزهای جدیدی مرتبط می‌شدند که در زبان خودشان برابری برایش نداشتند... همانطور که گفته می‌شود اختصاص اعتبار به یک بانک زبان شناسی ویژه یا یکی از شاخه‌های آن به منظور اقتباس‌های بیشتر در آینده، جهت مراجعه‌ی مردم به واژگان مناسب خواهد بود.

امیر ضیغمی: شرق: در بخش نخست این گفت‌وگو که تحت‌ عنوان «نگاهی به مسئله زبان و قومیت در ایران» در شماره پنجم بهمن‌ماه به چاپ رسید، درباره مسائلی کلیدی همچون «قومیت»، اصطلاحات «اکثریت» و «اقلیت» در ایران و ساخت‌های «طبیعی» و «مصنوعی» در کشورهای کثیرالاقوام به‌تفصیل سخن گفته شد. خوانندگان محترم می‌توانند برای آگاهی درباره موضوعات مزبور به بخش نخست مراجعه کنند. گفت‌وگوی حاضر ادامه بحث پیشین است و در آن بیشتر به مسئله «تنوع زبانی» و «آموزش زبان مادری» در ایران پرداخته شده است.

 

شرق: امیر ضیغمی: کشور ایران از لحاظ گوناگونی زبانی و فرهنگی پدیده کم‌نظیری است. البته این تنوع فرهنگی، به سبب برخی سوءبرداشت‌ها به اختلافات و مشکلاتی نیز دامن زده است. برای مثال، مسئله «آموزش زبان مادری» یا حتی «آموزش به زبان مادری» در سال‌های اخیر، محل بحث و مناقشه بسیار بوده است.

  سرانجام، در پی رایزنی‌هایی که دربارۀ آن چیز چندانی نمی‌دانیم، در هفته‌های اخیر، وزارت علوم و فناوری برنامۀ آموزش زبان «ترکی آذری» را به دانشگاه‌های سه استانی که ساکنان آن‌ها به این زبان تکم می‌کنند، اعلام کرد. این برنامه، تا جایی که من می‌توانم بفهمم، از دیدگاه زبان ملّی و فرهنگ ایرانی، به شرحی که خواهم گفت، کمابیش با فاجعه پهلو می‌زند.

اخیرا اصطلاح زبان آذری، از سوی برخی محافل و افراد موسوم به پان ترکیست مورد هجمه قرار می گیرد. آنها با این پیش فرض نادرست که «آذری»یک اطلاق جدید و نادرست است که با برنامه ریزی دولتی (به زعم آنها پان ایرانیستی) رایج شده است، سعی دارند پروژه ای را پیش ببرند که مشخصا مستحیل کردن زبان محلی آذربایجانی در فرهنگ ترکیه را در دستور کار دارد.

  یادآوری: متن خلاصه شده این نوشته چندی پیش در پی تصمیم دولت به تدریس سنگیادهای مغولی و اویغوری و مانند آن­ها بعنوان منبع­های کلاسیک برای زبان و ادبیات آذری در روزنامه وزین شرق چاپ شده بود. خلاصه شدن متن نوشته ناشی از ضروریات روزنامه­نگاری بود و نویسنده خود آن را انجام داده بود. اکنون متن مزبور با صوابدید وی به چاپ می­رسد.

شرق: در خبرها آمده بود دولت پس از مطالعات گسترده و در راستای همبستگی ملی و برآورده‌کردن نیاز آموزش به زبان مادری ایرانیان و مطالبه‌های برحق هم‌میهنان تصمیم گرفته است، در سال تحصیلی پیش‌رو اجازه دهد یک رشته به نام زبان و ادبیات ترکی آذری در مقطع کارشناسی در دانشگاه تبریز راه‌اندازی شود؛ پس از اندکی، آن هنگام که ویژگی‌های کلی و سرفصل درس‌ها و منبع‌ها و متن‌های مربوطه که قرار بود به‌عنوان زبان مادری برای گروهی از علاقه‌مندان به زبان و ادبیات آذری در دانشگاه تبریز تدریس شود، از دل خبرهای دیگر بیرون آمد، به‌یک‌باره دانسته شد که آن مطالعات گسترده چیست و این برداشت دولت از همبستگی ملی چه چیزی است و تدریس به زبان مادری برای ما آذربایجانی‌ها چگونه باید باشد.

همانطور که می دانیم، امروزه واژه « آذری » در مفهوم  زبانی و ناحیه‌ای برای آذربایجانی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. اخیرا شبهاتی از سوی محافل قوم‌گرا در خصوص ریشه و اصالت صفت «آذری» مطرح شده است که مبتنی بر پیش‌فرض تئوری توهم توطئه بوده و آن را تداولی جدید می‌پندارد.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/2590483ca923ce06d1f83a7f5478522c.jpg
الهام اسماعيل، مامور پيشين امنيتي و کارشناس امور سياسي و امنيتي در رسانه ها، با انتشار تحليلي در پايگاه اينترنتي « مدراتور» به دولت اين کشور پيشنهاد کرد براي
cache/resized/5eb0da8f0b5a3d8f9e3b629bc8304cf0.jpg
ميانجيگران صلح قره باغ در آنکارا  با مولود چاووش اوغلو، وزير خارجه ترکيه ديدار کردند. به گزارش «آذ ويزيون»، وزيرخارجه ترکيه در توييتر خود خبر داد با  ايگور
cache/resized/fda828f0c1d3e104ab04fe59b4b71bba.jpg
روزنامه يني مساوات در گزارشي در خصوص کاهش اختيارات «اداره مسلمانان قفقاز» و افزايش اختيارات «کميته دولتي امور گروه هاي ديني » نوشت : « (جمهوري) آذربايجان مدل
cache/resized/8ba284a9527adbfeac5051973c871f95.jpg
خبرگزاري آذرتاج خبر داد هياتي از مديران 15 مدرسه باکو ، در چارچوب «طرح هاي توسعه» وزارت آمورش اين کشور  به اسرائیل سفر  و با مقامات وزارت آموزش آن ديدار و
cache/resized/00970ad0a29217d84b83edde0a53663a.jpg
  الهام علي اف ، رييس جمهوري باکو که براي حضور در نشست «شوراي آنتلانتيک شمالي» ناتو به بروکسل سفر کرده است، با يان اشتولتنبرگ، دبيرکل ناتو ديدار کرد. در اين
cache/resized/26085e3d1afcdf54a912437f15f1facc.jpg
ترکيه به منظور افزايش سهم خود در اقتصاد منطقه نخجوان، تعرفه گمرکي براي کالاهاي کشاورزي و صنعتي توليدي «جمهوري خودمختار نخجوان» جمهوري باکو را لغو کرد.به گزارش
cache/resized/fc4c1f2a1a477c90341f00c70b7a7e1f.jpg
در جريان سفر هيأتي از رژيم صهيونيستي به جمهوري آذربايجان، يادداشت تفاهم همکاري ميان شهر «غَبَله» جمهوري آذربايجان و شهر  « يقنعم» در شمال فلسطين اشغالي امضاء
cache/resized/dfc0b2bbf24a39f5e2da5f7926ab9343.jpg
وزارت دفاع جمهوري باکو در واکنش به گزارش رسانه هاي ارمنستان مبني بر استفاده نيروهاي ارتش جمهوري باکو از سيستم موشکي «اسپايک» خريداري شده از رژيم صهيونيستي در
cache/resized/f6852508428a4e5d48ad28a9269a33f2.jpg
رسانه های خبری از سفر رهبران جمهوري قراباغ کوهستاني به بروکسل و برگزاري همايش «همکاري آرتساخ و اتحاديه اروپا» در بروکسل خبر داد. به گزارش آذریها به نقل از
cache/resized/a59a9ff63930de47fc620f8bace72c67.jpg
  پل گوبل، تحليلگر سيا و مشاور پيشين وزير امور خارجه آمريکا در امور خلق هاي شوروي سابق ، در گفتگو با پايگاه اينترنتي «آخار » گفت : «مسکو تا وفاداری باکو را 
cache/resized/82552c743d6192d836a370d3249cd267.jpg
آکادمي علوم جمهوري باکو از يافته شدن دو نسخه دستنويس از اشعار عمادالدين نسيمي، شاعر  ايراني قرن هشتم هجري شمسي، در کتابخانه ملي آنکارا خبر داد.  پايگاه
cache/resized/5ecef784624a9e8f3ba1885699b90571.jpg
خبرگزاري دولتي «آذرتاج» جمهوري باکو به نقل از  گزارش روزنامه «نيوز بليز» News Blaze  درباره قاضي يهودي دادگاه عالي جمهوري آذربايجان ، نوشت : « (جمهوري)