تبیین هویت ایرانی در آثار احمد اشرف

چهارشنبه, 19 ارديبهشت 1397 ساعت 09:52 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

احمد اشرف را می‌توان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین محققان و نظریه‌پردازان هویت ایرانی دانست؛ جامعه‌شناسی که در طول حیات خود با انتشار مقالات متعدد، به نقد تاریخی و هویتی ایران و ایرانیان پرداخته است و در مجموعه آثار خود با تاثیر از مارکس و تکیه بر رویکرد وِبر، تئوری‌ها و تشریحات خود را به انجام رسانده است. دکتر اشرف به‌عنوان یک جامعه‌شناس مهم در دانشگاه‌هایی چون پنسیلوانیا، کلمبیا، پرینستون و تهران به تدریس پرداخته است. از موضوعات مطرح‌شده در آثار او می‌توان به سلسله‌مراتب اجتماعی در ایران، سنت و مدرنیته، هویت ملی ایرانیان، روابط زراعی در ایران، رهبری کاریزماتیک و حکومت تئوکراتیک اشاره کرد. در کنار این موضوعات آنچه اشرف را از سایر جامعه‌شناسان متمایز می‌کند، فعالیت گسترده او بر موضوع هویت ایرانی و تشریح وجوه تفارق آن با هویت ملی است. به همین مناسبت نخستین سلسله‌نشست‌های تاریخ نظریه‌ای-مفهومی و جامعه‌شناسی تاریخی ایران در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران به بررسی آراي احمد اشرف در حوزه هویت ایرانی اختصاص یافت که «قانون» به اختصار از آن نشست گزارش می‌دهد. در این نشست استاداني چون حمید‌احمدی، حمید عبداللهیان، سهیلا ترابی فارسانی، مصطفی عبدی و داریوش رحمانیان حضور داشتند که سخنان ایشان را در ادامه می‌خوانیم.

روش‌شناسی و طبقه‌شناسی در آثار اشرف

دکتر سهیلا ترابی فارسانی به‌عنوان نخستین سخنران این‌نشست، بخش عمده سخنان خود را به بازخوانی روش‌شناسی و طبقه‌شناسی پژوهش‌های احمد اشرف اختصاص داد. او در این خصوص اظهار کرد: «کتاب‌های تاریخی ، روایی-نقلی نگاشته می‌شوند اما به‌طور مثال کتاب موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران نوشته دکتر احمداشرف فرای این‌هاست. اشرف مفاهیم به‌کار برده‌شده مانند مردم، بازرگان‌ها، درباریان و... را به‌طور کلی مطرح نمی‌کند بلکه آن‌ها را به‌صورت لایه‌به‌لایه واکاوی و تقسیم‌بندی می‌کند. به این‌معنا که یک واژه را با تقسیم‌بندی دقیق به مردم می‌شناساند. او هنگامی که از روحانیت سخن می‌گويد، این جامعه را به فقهای برجسته، قضات بانفوذ، ائمه جمعه، مدرسان، وعاظ، ائمه جماعات و روحانی‌های روستاها تقسیم‌بندی می‌کند یا آنکه هنگامی که از عوام می‌نویسد، عوام را به خاص و عام در هر دوره تقسیم‌ می‌کند. روش تحقیق اشرف بسیار عالی است. او مبانی علم تاریخ را به‌درستی رعایت كرده و نیز روش‌شناسی او بر پایه علم جامعه‌شناسی است. از دید دکتر احمد اشرف، معنای ثابتی برای مفاهیم مطرح‌شده وجود ندارد. به طور مثال هنگامی که از واژه طبقه متوسط استفاده می‌کند، معنای آن را تمام تاریخ تعمیم نمی‌دهد. زمان در آثار اشرف نقش تعیین کننده‌ای دارد، چنانچه به‌ باور او، هویت ایرانی در طول تاریخ دستخوش تحولات مهمی شده است. یکی دیگر از وجوه فکری احمد اشرف اعتنا به مفاهیمی چون عدالت و نابرابری است. او جامعه را به فرادستان و فرودستان تقسیم می‌کند. وی سه‌معیار را برای نابرابری بيان کرده است؛ نخست، شأن اجتماعی. دوم، مواهب مالی و سوم، قدرت. این سه‌مولفه نشان می‌دهند که او بیشتر به نظریه ماکس وبر نزدیک بوده است. نکته دیگر در خصوص آثار اشرف توجه به آمار است. تاریخ کمی و ارائه آمار یکی از بارزترین روش‌های کاری اشرف بوده است که برای مخاطب می‌توان یقین‌آور باشد».

تناقض‌های موجود در آراي اشرف

در ادامه بحث دکتر حمید عبداللهیان، جامعه‌شناس با اشاره به نقش روشنفکران معاصر در تبیین هویت ایرانی، گفت: «نکته‌ای که در علوم اجتماعی باید به آن توجه شود، این است که هرآنچه گفته شود بر آیندگان اثر می‌گذارد. روشنفکران قرن بیستم در ایران خواسته یا ناخواسته، دانسته یا ندانسته سخنانی را بر زبان یا ورق آوردند که تاثیرات مخربی بر آیندگان به‌جای گذاشت. به یاد بیاوریم که روشنفکران وابسته به جریان چپ چه بلایی بر سر دکتر محمد مصدق آوردند. آن‌ها با هنر و به خصوص موسیقی‌های خاص خود جامعه را به سمت نادرستی هدایت کردند؛ به همین دلیل ما به آن‌ها می‌گوییم که به‌عنوان روشنفکران عصر خود باید هشدارهای درستی به جامعه می‌دادید. احمد اشرف درگیر تناقض فکری بود. در دهه40 و 50 شمسی دو جریان توسعه‌گرا و مارکسیستی به صورت افراطی بر یکدیگر می‌تاختند تا جایی که شاهد بسیاری از ترورها بودیم. افرادی که خود را روشنفکران دهه‌های40 و50 معرفی می‌کردند، موضوعاتی را از خارج از ایران آوردند که برای ما و جزو هویت ما نبود. اشرف نیز در آن گیرودار در تناقض چپ و راست گرفتار شده بود. او مفهوم پاتریمونیالیسم را مطرح کرد و در عین حال که نگاهی به شرق داشت، تمرکزش بر غرب بود. اشرف در تشریح پاتریمونیالیسم، خودکامگی و موروثی‌بودن را در کنار دیوان‌سالاری و نظامی‌گری مطرح می‌کند و سپس می‌گوید که نظام پادشاهي از پاتریمونیالیسم منفک است. او بعضی از ویژگی‌های ایران را قدرت کاریزمایی و تمرکزگرایی پاتریمونیالیستمی می‌داند. باید دانست که امکان حاکمیت پاتریمونیالیسم در شرق به میزان غرب وجود نداشته است اما اشرف از این موضوع فرار می‌کند. او باید تکلیف خود را معلوم کند یا به شیوه مارکسیستی سخن بگوید یا با اندیشه وبری پیش برود و اینکه باید دانست که تاریخ ایران یکپارچه نیست و حدود 16قرن را نمی‌توان با نگاه ارزیابی کرد؛ مضاف بر آن اينکه حدود 800سال، نظام سیاسی در ایران مستقر نبوده است».

مقابله با اندیشه قوم‌گرایی

دکتر حمید احمدی، استاد علوم سیاسی نیز در خصوص جایگاه اشرف در تبیین هویت ایرانی اظهار کرد: «ما احمد اشرف را به‌عنوان یک جامعه‌شناس می‌شناسیم. او نظریات خود را با فکت‌های دقیق تبیین می‌کرد. در عین حال که وجه کلی او را به‌عنوان یک جامعه‌شناس برجسته می‌شناسیم اما در برهه‌ای از زمان از جامعه‌شناسی اقتصادی به فرهنگ و تاریخ تغییر مسیر داد و شاید علت این موضوع کار کردن او با افرادی متخصص در حوزه فرهنگی و تاریخ در خارج از ایران بوده است. وقتی به تاریخ نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که حتی چهره‌های مذهبی و ایدئولوژیک نیز به این نتیجه رسیدند که باید به ایران و هویت ایرانی پرداخته شود. علل مختلفی در تاریخ معاصر به‌وجود آمد که همگان را به این نتیجه رساند که باید به هویت ایرانی پرداخته شود. نخستین دلیل به وجود آمدن انقلاب اسلامی بود. با روی کار آمدن نیروهای مذهبی، اندیشه فراملی و حفظ کیان اسلامی مدنظر قرار گرفت و تاحدی اندیشه ملی‌گرایی به حاشیه رانده شد؛ بنابراین بعد از سال‌ها واکنش اجتماعی نوعی بازگشت به هویت بود. دومین دلیل، پایان جنگ سرد و سقوط کشورهای تحت سلطه شوروی بود و سومین علت از این مجموعه پیدایش اندیشه مقابله با قوم‌گرایی بود. کتاب هویت ایرانی احمد اشرف، کنکاشی برای این است که ایران به عنوان یک پدیده شناسایی شود».

دوری از نظریه‌زدگی

دکتر مصطفی عبدی نیز دقت در جامعه‌شناسی را از خصایص آثار احمد اشرف دانست و گفت: «اشرف، هستی‌شناسی و روش‌شناسی را بسيار مورد توجه قرار داده است. همچنین انسان و جامعه را باهم می‌توان در آثار احمد اشرف دید. به‌نظر می‌رسد که دیدگاه او بیشتر به وبر نزدیک است؛ هرچند نمی‌توان انکار کرد که از مارکس نیز تاثیر پذیرفته است. او یک جامعه‌شناس تفسیرگرای انتقادی است. یکی دیگر از ویژگی‌های بسیار مهم، دوری از نظریه‌زدگی است؛ به این معنا که اشرف تمام نظریه‌ها را خوانده و فهمیده است اما اسیر آن نظریات نشده است».

تفاوت احمد اشرف در مقاطع مختلف زمانی

سخنران پایانی این جلسه دکتر داریوش رحمانیان بود. او با تبیین مقاطع مختلف زمانی حیات اشرف گفت:«دهه40 را می‌توان آغاز جنگ ایدئولوژیک نیروهای سیاسی ایران دانست. در آن سال‌ها حزب توده روایت استالینی از تاریخ ایران را ارائه می‌کردکه قايل به یک‌تاریخ واحد در ایران بود. یکی از کسانی که کوشید تا چنین اندیشه‌اي شکسته شود، محمدعلی خنجی بود. او با مقاله‌ای توانست تاثیر بسیاری بر جامعه ایران بگذارد. خنجی، عمر کوتاهی داشت و نتوانست اندیشه‌های خود را تکمیل کند. در آن سال‌ها احمد اشرف با فضل تقدم به خنجی، دست به نقد ترجمه پطروشفسکی زد. در آنجا از چنین دیدگاهی که تاریخ ایران واحد است، به‌شدت انتقاد کرد و خوشبختانه برخلاف خنجی که عمر کوتاهی داشت، در طول حیات طولانی خود توانست این اندیشه را کامل کند. این است که ما با چند احمد اشرف سروکار داریم. او در مقاطع مختلف زمانی تفاوت دارد. اشرفِ اولیه دغدغه‌های تئوریک داشت اما اشرفِ متاخر بیشتر به وجوه تاريخ نظر دارد. او نظریه را واقعیت تاریخی نمی‌داند، بلکه نظریه را ابزاری برای شناخت واقعیت‌های تاریخی معرفی می‌کند».

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/8ba344815638ac8d5d432548c9c94d8a.jpg
    يكي از فعالان باند تجزيه طلب ضدايراني « داك » ( به اصطلاح كنگره آذربايجاني‌هاي دنيا )  و « دامب » ( به اصطلاح اتحاديه ملي آذربايجاني هاي دنيا ) در باكو
cache/resized/df901b2a15838ff071856cb1175397c1.jpg
انتخابات ریاست جمهوری باکو از ساعت 8:00 امروز یازدهم آوریل آغاز شد. به گزارش آذریها، در این انتخابات چند نامزد مستقل و حزبی و همچنین شخص الهام علی اف شرکت کرده
cache/resized/e7a1b679098188f26a82fb8122b9363d.jpg
پایگاه اینترنتی «ریپورت» از اعلام آمادگی  بغداد برای کمک به باکو در بازگرداندن زنان و فرزندان داعشی های جمهوری باکو به این کشور خبر داد. به گزارش پایگاه
cache/resized/a7167f356cc0fdf1febab1878fb7f2b9.jpg
علی حسن اف مشاور ارشد الهام علی اف از اعتراض فعالان سیاسی کشورش نسبت به انتخاب نام "جمهوری آذربایجان" برای منطقه آران و شروان انتقاد کرد.به گزارش آذریها در
cache/resized/0093b9e6ce138cb0d2867847fc9cd24e.jpg
«باکو ساهاکیان» رئیس جمهور قراباغ کوهستانی طی سفر رسمی به ایالات متحده در کنگره این کشور حضور پیدا کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، «باکو ساهاکیان»،
cache/resized/c5ca6026670e0a40c84024a5999e9c33.jpg
به گزارش گروه دفاتر خارجی خبرگزاری تسنیم،«بنیاد‌ حسین‌اف» سفیر جمهوری آذربایجان در تهران در پاسخ به این سوال که نظرش درباره «کالای تولید ایران» چیست؟، به جدی و
cache/resized/1abf5b79728e38e158266121e85e311a.jpg
    خبرگزاري آذرتاج خبر داد «کميته روابط اجتماعي آمريکا - اسراييل» ( AIPAC )، همايشي را  در چارچوب همکاري هاي جمهوري باکو با اسرائیل با عنوان « مرزهاي جديد؛
cache/resized/2d7edd2914a38c033da434059145245c.jpg
دبير آکادمي ملي علوم جمهوري باکو گفت در فرهنگ لغات و دستور خط زبان آذري در جمهوري باکو،  کلمه  املاء ، «آرفوگرافيا» ( به معناي دستور نگارش کلمات )، با املاي
cache/resized/6c074d77a9a7afae605345681c0689fd.jpg
در حالی که رسانه های باکو هفته گذشته روسیه را به دلیل چاپ یک دایره المعارف جغرافیایی به نقض تمامیت ارضی خود متهم کرده بودند این هفته نیز امریکا را به نقض
cache/resized/253e7b5503d2933aa9ad41c20c188d31.jpg
زاهد عروج ، عضو «کميته امور امنيتي و دفاع و مبارزه با مفاسد مالي» مجلس جمهوري  باکو در مقاله اي  عليه رژه نظامي زنان محجبه يمني در محکوميت جنايات رژيم آل سعود
cache/resized/a700710a72457be4a885dcc12feb25c8.jpg
رييس « موسسه تاريخ » آکادمي ملي علوم جمهوري باکو اعلام کرد  تاريخ اين کشور از نو نوشته مي شود. به این ترتیب الهام علی اف دستور داده است که تاریخ جمهوری باکو
cache/resized/d1578f1800b9a9c3c6eec2856e1b51e1.jpg
«باکو پست» نوشت : « ممکن است شبکه تجاري رضا ضراب در ترکيه و ايران و جمهوري آذربايجان فرو بپاشد. رضا ضراب در آمريکا به اتهام نقض تحريم مالي ايران و پولشويي