سرنوشت بازیگران فرقه دموکرات چگونه رقم خورد|قانون عفو عمومی مجرمین غائله آذربایجان و زنجان

دوشنبه, 11 دی 1396 ساعت 07:22 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

قلم‌یاران: فرقه دموکرات با اهداف توسعه طلبانه شوروی  پس از جنگ دوم جهانی تنظیم و پایه ریزی شده بود.  شوروی در این خصوص دو هدف مشخص را در نظر داشت. نخست گرفتن امتیاز از ایران به واسطه حضور قوای نظامی اش در شمال کشور و دیگری تجزیه و الحاق آذربایجان به خاک خود. هدف دوم عمدتا از سوی حزب کمونیست آذربایجان به رهبری میرجعفرباقر اف و هدف نخست از سوی مسکو پیگیری می شد.

 

با خروج ارتش سرخ از ایران در فروردین 1325 فرقه تشکیلات اداری خود را در استانداری آذربایجان ادغام کرد و تا اندازه ای به سیاست تعدیلی روی آورد. طبق توافق سلام الله جاوید و میرزا علی شبستری با نخست وزیر وقت (قوام)مقام پیشه وری به استاندار موقت ایالت آذربایجان و اعضای کابینه به عنوان معاونین و منصوبان او تعیین می شدند.

 اما با ظهور اختلافات بیشتر و نزدیک شدن ایام انتخابات مجلس پانزدهم و کارشکنی های فرقه در آن، ارتش ناچار از به ورود به منطقه شد. اساسا پس از خروج ارتش سرخ کابینه قوام به شدت تحت فشار بود تا هر چه سریع تر ارتش را وارد منطقه نماید. اما قوام دلایلی داشت که بر اساس آن دست کم می بایست نه ماه شکیبایی به خرج داده می شد!

 دو روز پیش از رسیدن ارتش، پیشه وری و بسیاری از رهبران فرقه از مرز آستارا خارج و به شوروی فرار کردند. در عین حال برخی از رهبران فرقه نیز در داخل باقی ماندند. میرزا علی شبستری و سلام الله جاوید بسیار قبل تر، قول همکاری با ارتش و دولت، را داده بودند به همین دلیل به محض ورود ارتش این دو شخصیت در تبریز به پیشباز قوای نظامی رفتند. هر دوی آن ها پس از دستگیری به زندان های کوتاه مدت محکوم و سپس آزاد شدند.

بقیه رهبران فرقه دموکرات پس از ورود ارتش به زندگی عادی خود ادامه دادند. برخی از رهبران فرقه که توسط مردم خشمگین آذربایجان دستگیر شده بودند، پیش از رسیدن ارتش توسط که از سوی گروههای چریکی موسوم به وطنخواهان رهبری میشدند کشته شدند. از آن جمله می توان به میرزا محمد یکانی، یوسف عظیما و ربیع الله کبیری اشاره کرد.

برخی دیگر از اعضای فرقه در دوران یکسال به جرم و جنایت علیه مردم مشغول بودند و شاکیان بسیاری داشتند، گروهی دیگر به اقدام علیه امنیت ملی از طرق مختلف متهم شدند. به ویژه نظامیانی که به فرقه پیوسته بودند. برخی از متهمین این گروه اعدام و برخی دیگر زندانی شدند. دو سال بعد در 1327 «قانون عفو عمومی مجرمین غائله آذربایجان و زنجان» در مجلس شورای ملی تصویب شد.

 

« ماده واحده - کلیه اشخاصی که در غائله سالهای 1324 و 1325 در استان آذربایجان و شهرستان زنجان مرتکب جنحه و جنایات سیاسی یا جنحه و‌جنایات عادی مربوط به غائله مزبور شده‌اند (‌به استثنای مرتکبین قتل و یا غارت) و همچنین شرکاء و معاونین آنها اعم از اینکه تحت تعقیب بوده و یا‌به موجب حکم قطعی یا غیر قطعی محکوم شده‌اند و یا اساساً تاکنون مورد تعقیب قرار نگرفته‌اند از تعقیب و مجازات معاف می‌گردند و هیچگونه آثار‌کیفری به عمل آنان مترتب نمی‌شود.

‌شمول این قانون نسبت به کسانی از اشخاص مذکور در قسمت اول این ماده که فعلاً در ممالک خارجه هستند در هر مورد بخصوص موکول به تصویب‌هیأت وزیران و صدور فرمان همایونی خواهد بود.

‌هر گاه یک یا چند نفر از کسانی که به موجب این قانون مشمول عفو عمومی می‌گردند در ثانی مرتکب جرمی نظیر جرائم مذکور فوق شوند آثار عفو‌کان‌لم‌یکن گشته و جرائم سابق نیز قابل تعقیب و مجازات خواهد بود.

‌مقررات این قانون به هیچ وجه در حقوق مدعیان خصوصی مؤثر نیست. کسانی که بر اثر خاتمه غائله آذربایجان خاک ایران را ترک کرده‌اند و طبق این ماده باید مورد تعقیب قرار گیرند نمی‌توانند از مقررات مربوط به مرور زمان‌استفاده کنند.

‌تبصره 1 - عده‌ای که به نام وزیر در حکومت قلابی پیشه‌وری شرکت داشته مشمول این معافیت نخواهند بود.

‌تبصره 2 - دولت مکلف است بلافاصله پس از تصویب این قانون هیأت مورد اعتمادی را مأمور نماید که در آذربایجان و زنجان به تحقیق پردازند ‌چنانچه از طرف مأمورین دولت به نام متجاسر و یا عضویت فرقه دموکرات و یا نظایر آن وجوهی از مردم دریافت داشته‌اند با تسلیم مأمورین دولت به‌دادگاههای مربوطه وجوه مأخوذه را به اهالی مسترد داشته و گزارش نهایی خود را توسط دولت به مجلس شورای ملی تقدیم نمایند.

 این قانون که مشتمل بر یک ماده است در جلسه بیست و ششم مرداد ماه یک هزار و سیصد و بیست و هفت به تصویب مجلس شورای ملی رسید»

***

در مجموع می توان ادعا کرد آن عده از رهبران فرقه که به شوروی فرار نکردند سرنوشت بهتری داشتند و هر یک حداکثر به چند سال زندان محکوم شده و بقیه عمر را در رفاه نسبی به سر بردند. شبستری و جاوید، همسر پیشه وری و... از این عده بودند. این دسته اغلب از سوی شاه مورد عفو واقع شدند و تا پایان عمر آزادانه در کشور زندگی کردند.

در مقابل آن گروه از اعضای فرقه که سراسیمه به شوروی فرار کردند، یا به سیبری تبعید شدند و یا در بازی های سیاسی و باندی بین فرقه و حزب توده گرفتار شده و بقیه زندگی خود را در خدمت و جاسوسی به ک.گ.ب گذراندند.

واکنش های مردمی پس از سقوط فرقه دموکرات

در خصوص سقوط فرقه دموکرات آذربایجان در 1325 و اسباب و علل این پیروزی مقالات،سخنرانی ها و اظهارنظرهای بسیاری انجام شده است. گروهی این پیروزی را به حساب تدابیر محمدرضاشاه پهلوی و شجاعت و درایت وی گذاشته اند و گروهی دیگر آن را تدبیر قوام السلطنه سیاستمدار مجرب عنوان کرده اند. عده ای دیگر بر نقش تاثیرگذار امریکا در حوادث آن دوران واولتیماتوم دولت وقت این کشور به شوروی اشاره کرده اند.

کریستوفر سایکس در کتاب روسیه و آذربایجان در خصوص استقبال مردم تبریز از ارتش ایران می نویسد «به استثنای مورد فرانسه در سال 1944 در هیچ کجای دنیا شاهد این چنین شور و شوقی نبودم». ریچارد کاتم در کتاب خود «ناسیونالیسم در ایران» اشاره می کند که پیش از رسیدن ارتش مردم خود کلیه مقامات فرقه دموکرات را که به آنها دسترسی داشتند اعدام کردند.

 کلنل پایبوس وابسته نظامی بریتانیا که یکماه بعد از سقوط فرقه به منطقه سفر کرد تا اوضاع را بررسی کند در گزارش خود می نویسد شاگردان مدرسه ای در «خوی» که با هیجان زیاد سرود ملی ایران را می خواندند از وی استقبال کردند. پایبوس در گزارش خوی که به وزارت خارجه امریکا ارسال شده، می گوید، با گروهی 15 نفره از طبقات مختلف شهر دیدار داشته است و برخی از آنها معتقد بودند که دولت ایران باید آموزش زبان فارسی را بعد از این بیشتر توسعه دهد تا ترکی به تدریج از این ایالت محو گردد. پایبوس می نویسند من از ورود به این موضوع خودداری کردم اما حضار به این بحث بسیار علاقه مند بودند و می گفتند فارسی زبان مسلط منطقه بود و ترکی بعد از حمله مغول ترویج یافته».

 این سخنان فقط دو ماه بعد از خروج فرقه از سوی اهالی منطقه گفته شده و نشان می دهد که فرقه تاثیر زیادی در اذهان مردم نداشت. اهمیت این بحث در افسانه بافی هایی است که بعدا برخی از چهره های قوم گرا که قصد مشروعیت دادن به فرقه دموکرات را داشتند در خصوص رفتار ارتش با مردم مطرح کردند. برخی از این افراد از اصطلاح کشتار مردم توسط ارتش صحبت کردند و آمار و ارقام عجیبی مانند 20هزار تا 80 هزار در این خصوص ذکر کرده اند که هرگز قابل اثبات نیست. خود فرقه بعدها در مجلاتی که در باکو منتشر می کرد آمار کشته های خود را حدود 600 نفر عنوان کرد.

 بیشتر این کشته های فرقه از سوی خود مردم پیش از ورود ارتش صورت گرفت.گزارش کنسولگری امریکا در تبریز نیز این موضوع را تایید می کند. مثلا در رضائیه تا پیش از ورود ارتش 100 تن از مهاجران قفقازی (آن دسته از فدائیان فرقه که از ترکزبان های قفقاز بوده و حدود 40 درصد نیروی مسلح متجاسرین را تشکیل می دادند) به دست مردم کشته شدند.

 در تبریز در فاصله فروپاشی تشکیلات فرقه تا ورود ارتش 300 نفر توسط مردم کشته شدند که وابسته نظامی بریتانیا در ایران در گزارش مستند و میدانی خود به وزارت خارجه این کشور می گوید 30% آنها قفقازی و از اتباع شوروی بودند. بند 2 این گزارش در دیدار از تبریز تصریح و تاکید می کند «بعد از ورود ارتش کشتاری صورت نگرفت».

 این گزارش کسانی را که تا پیش از ورود ارتش توسط مردم خوی،تبریز و رضائیه کشته شده اند را 421 نفر تخمین زده است.

 ریچارد کاتم به نقل از راساو می گوید که این تعداد با محاسبه اعدام های دادگاه های نظامی به بیش از 500 تن می رسد. کلنل پایبوس وابسته نظامی بریتانیا در شرح ملاحظاتش بعد از شکست فرقه با تاکید می نویسد بعد از ورود ارتش به منطقه کشتاری صورت نگرفت.

 کریستوفر سایکس در گزارش خود از عملیات نجات فرقه در کتاب روسیه و آذربایجان می نویسد: «من در اتومبیلی بودم که پس از شروع نبردها از میانه بسوی شمال حرکت کرد و 24 ساعت قبل از ورود ارتش به تبریز رسیدم. به استثنای مورد فرانسه در 1944 در هیچ کجای دنیا شاهد یک چنین شور و شوق ناگهانی و خشونت بار نبودم».

چرا فریدون ابراهیمی اعدام شد؟

در خصوص اعدام ابراهیمی مظلوم نمایی ها و مبالغات زیادی صورت می گیرد. وی یکی از معدود رهبران فرقه بود که در دادگاه به اعدام محکوم شد (مرحله بدوی: حبس ابد، تجدید نظر: اعدام).

پدر فریدون ابراهیمی از اعضای حزب کمونیست ایران (و یا فرقه عدالت) بود، ابراهیمی به هنگام تحصیل در دانشکده حقوق تهران به حزب توده پیوست و در مطبوعات این حزب شروع به فعالیت کرد. وی در سن 29 سالگی به دادستانی فرقه منصوب و در دوران مسئولیت کوتاه مدت خود بسیاری از آذربایجانی ها را به اعدام محکوم کرد.  انتصاب یک  جوان 29 ساله که تحصیلات خود را هنوز به اتمام نرسانیده بود، نشان از کمبود نیروهای انسانی در بین نیروهای فرقه داشت.

وی در دادگاه در پاسخ به این سوال که چرا به کشتار مردم در آذربایجان دست زده است با پذیرش اتهامات، گفت:

«تمام حلق آویز شده ها دشمن آذربایجان بوده اند و به اراده حکومت من محاکمه شده اند». گذشته است تراوش احساسات و شعارهایی که وی در دادگاه سر می داد، این جملات پیش از هر چیز قبول کشتار و جنایت در آذربایجان به نام حکومت فرقه بود.

به آذین از کادرهای رده بالای حزب توده واپسین دیدارش را ابراهیمی را چنین تصویر می کند:  «ابراهیمی نیم تنه ای یقه بسته به شیوه ماموران رسمی شوروی به تن داشت... سرزنش مان می کرد که چرا نمی جنبیم. از زبان و ملت آذربایجان سخن می گفت و آذربایجان را در مرزهای ماد می شمرد». (نک: به آذین، از هر دری سخنی)

انوشیروان ابراهیمی نیز (برادر وی) از اعضای برجسته حزب توده بود که در پس از انقلاب اسلامی دستگیر و اعدام شد.

 اطلاعات زیر با استفاده از منابع تاریخی به ویژه خاطرات دست اندرکاران فرقه و تاریخ شفاهی جمع آوری شده است. در این جدول به صورت اجمالی به زندگی، فعالیت و عاقبت بازیگران عمده فرقه دموکرات پرداخته شده است. آن دسته از اعضای فرقه که فرار کردند و آن دسته که در ایران باقی ماندند.

 

عاقبت  بعد از سقوط فرقه

بازیگران فرقه دموکرات

ردیف

 در 20 تیر 1326 به طرز مشکوکی کشته شد. علی توده از اعضای فرقه دموکرات در سال 2006 در یکی از نشریات شوروی ادعا کرد که مرگ پیشه وری به دستور باقراف و همکاری غلام یحیی دانشیان بود.

حمید ملازاده در کتاب دریچه هایی به آن سوی ارس به نقل از علی توده می نویسد: پیشه وری در بیمارستان میگفت: برادرم در باکو پزشک است پیش من بیاورید. ولی اصرار او موثر نبود. آخرین حرفی که بر زبان آورد گفت: خانه قوام السلطنه خراب شود و برای همیشه چشم از جهان فروبست.

سیدجعفری پیشه وری

1

پس از مرگ استالین دستگیر و در 1955 محاکمه و به اعدام محکوم شد. باقراف پیش از تشکیل شوروی با پیشه وری رفاقت داشت. پس از اشغال ایران و انتخابات مجلس چهاردهم همکاری هایی بین این دو برای راه یابی وی به مجلس صورت گرفت. حزب توده به دلیل تسلیت پیشه وری به مناسبت درگذشت رضاشاه، از تصویب اعتبار نامه وی سرباز زد که این داستان منجر به قهر وی و تاسیس فرقه دموکرات گردید.

میر جعفر باقراف

2

سفیر وقت شوروی در ایران، عنایت الله رضا می گوید پس از مرگ استالین دستگیر و به 25 سال زندان محکوم شد.

آتاکیشیف

3

وی همسر پیشه وری بود. پس از مرگ پیشه وری به سفارت ایران در باکو مراجعه و درخواست  بازشگت کرد. پس از ورود به ایران در 1346، در منزل خواهرش در میدان ولیعصر تهران ساکن شد.  در سال 1376 درگذشت.

 

معصومه مصور رحمانی

 

4

داریوش تنها فرزند پیشه وری بود. پس از ادغام حزب توده و فرقه دموکرات به دستور مسکو در شوروی، جهت استفاده ابزاری از طرف حزب به آلمان شرقی منتقل شد در حالیکه او مخالف افکار فرقه و توده بود و درخواست بازگشت به ایران داشت. دهه 1960در آلمان توسط حسین یزدی به ساواک و سرهنگ آیرملو معرفی شد. از طریق وابسته ساواک گذرنامه ایرانی گرفت ولی هرگز به ایران بازنگشت و در آلمان غربی ماند. وی شیفته مهندسی و صنعت غرب بود. در سالهای پایانی زندگی به مسیحیت گروید و در اوایل دهه نود در آلمان درگذشت.

 

 

 

 

داریوش پیشه وری

 

5

 وی مسئول فدائیان فرقه بود. در خاطراتش در خصوص ورود قوای ارتش به آذربایجان می نویسد که شیستری و جاوید از وی خواستند تا هیچ مقاومتی نکند.

جهانشاهلو در خاطراتش می نویسد که او به هنگام فرار غارت اموال  مردم پرداخت و علاوه بر دام های غارتی زنجان دام های اطراف میانه را هم برای تحویل به روس ها روانه اردبیل کرد. همچنین پولهای بانک میانه توسط وی به سرقت رفته و به روسها تحویل داده شد.

پس از مرگ پیشه وری به عنوان صدر فرقه انتخاب شد و به هنگام ادغام قرقه و حزب توده به کادر مرکزی راه پیدا کرد.

در سال 1364 یا 1362 در باکو درگذشت . خاطرات وی در 2006 در باکو منتشر شد.

 

 

 

غلام یحیی دانشیان

6

وی دانشجوی پزشکی و معاون پیشه وری بود. پدر او از زمین داران زنجان بود. پس از شکست فرقه به شوروی گریخت ولی به زودی از گذشته خود پشیمان شد و خاطرات خود را از دوران فرقه نوشت. درگذشت در آلمان 1391

جهانشاهلو

7

وی از اعضای گروه 53 نفر بود. در تشکیل سازمان افسران حزب توده نقش داست. و پس از سقوط فرقه به شوروی گریخت. وی عضو هیات اجرایی حزب توده شد و در سال 1353 بر سکته قلبی درگذشت.

جهانشاهلو در خاطرات خود می نویسد پیشه وری هنگام سقوط فرقه چندین بار گفته بود که خدا لعنت کند کامبخش را که مرا دوبار به این کارها کشاند.

عنایت الله رضا در مورد کامبخش می گوید وی عامل ک گ ب و مسکو بود.

 

 

عبدالصمد کامبخش

8

خانواده سلام الله جاوید از مهاجرین قفقاز به ایران بودند و همواره مورد اعتماد روسها بود.

وی وزیر کشور فرقه شد. در مذاکرات با قوام به همراه شبستری به تهران آمد. پس از سقوط فرقه دموکرات و ورود ارتش با قوای نظامی و دولتی همکاری زیادی کرد که عمده ترین آن شناسایی و معرفی عوامل متجاسرین به دادگاه و ارتش به ویژه مخفی گاههای آنها بود. از آن جمله محل اختفای فریدون ابراهیمی بود.

وی به دو سال حبس محکئم شده و سپس مدتی  به کاشان تبعید شد. برخی مدعی هستند که تا اوایل انقلاب با رایزنی فرهنگی سفارت شوروی همکاری میکرد. در عین حال به حرفه پزشکی در تهران مشغول بود.

در سال 1359 خاطراتش را از فرقه دموکرات منتشر کرد و در 1368 درگذشت.

ایرج اسکندری دبیرکل حزب توده که در 1324-1325 نماینده مجلس بود در خاطراتش میگوید زمانی که برای مذاکره با قوام در تهران بود مشترکا جلسه ای مخفی با سفیر شوروی برگزار کردند ولی جاوید مسائل محرمانه این جلسه را به قوام گزارش داد ( خاطرات اسکندری: 215).

کیانوری دبیرکل حزب توده پس از انقلاب در خاطراتش می گوید: جاوید پس از انقلاب به وی مراجعه کرد و مصرا پیشنهاد احیای فرقه دموکرات را طرح نمود. اما کیانوری مخالفت کرده و می گوید با توجه به سوابق گذشته بهتر است به کارهای فرهنگی در آن نشریه (احتمالا وارلیق) بپردازید.

جاوید کانون آذربایجانی های مقیم تهران را نیز تاسیس کرد. وی در خاطرات خود مدعی شده است که شش بار تا سال 1357 دستگیر شده است.

جهانشاهلو به نقل پیشه وری میگوید که جاوید از سوی سازمان امنیت شوروی به او توصیه شده بود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سلام الله جاوید

 

9

شبستری ریاست مجلس فرمایشی فرقه را بر عهده داشت اما عملا قیامی آن را اداره میکرد. به همراه سلام الله جاوید با دولت و ارتش همکاری کرد. به هنگام ورود ارتش به تبریز تسلیم شد طبق توافق قبلی در مذاکرات تهران و مورد پیگرد قرار نگرفت. پس از آن فعالیت سیاسی را کنار گذاشت.

علی شبستری

10

او دانش آموخته رشته حقوق از دانشگاه تهران بود. در خانواده ای کمونیست متولد شده بود در 29 سالگی به سمت دادستانی فرقه منسوب شد. بسیاری از مخالفان فرقه به حکم دادگاه های غیرقانونی وی کشته شدند. محمود اعتماد زاده (به آذین) میگوید با فریدون ابراهیمی در حالی که در مقام دادستان فرقه بود و اونیفورم ارتش سرخ را بر تن داشت دیدار کرده است. ابراهیمی در روزنامه نگاری نیز چیره دست بود و مدتی اداره روزنامه فرقه را بر عهده داشت . از او یادداشت های تاریخی در خصوص مادها و پارسها به صورت مسلسل در ارگان فرقه منتشر شده است.
جهانشاهلو در خاطراتش میگوید وی پس از سقوط فرقه در یک خانه مخفی شده بود که سلام الله جاوید او را لو داد.

 

 

فریدون ابراهیمی

11

وی از دوران قیام جنگل در فعالیت های کمونیستی حضور داشت. پس از ظهور فرقه از طرف حزب توده به ریاست کمیته ایالتی آذربایجان منصوب شد و به تبریز رفت. پس از سقوط فرقه به شوروی گریخت و در 1333 رساله دکتری خود با عنوان نهضت آزادیبخش ملی و دموکراسی در آذربایجان ایران را نوشت. در دانشگاههای مسکو، لنینگران و ایروان به تدریس تاریخ ایران پرداخت. وی به لنینگراد و مسکو تبعید شده بود و قبل از مرگ در 1369 مرگ دختر و جنون همسرش را تجربه کرد.

 

 

 

 

 

اردشیر آوانسیان

12

مسئول فرقه در شهرستان خوی که بر اثر حمله نیروهای مردمی وطنخواه کشته شد.

عبدالحسین احمدی

13

بی ریا شاعری دوره گرد بود که مقام وزارت فرهنگ فرقه رسید.
پس از سقوط فرقه مردم با چوب و چماق به وی حمله کردند ولی او به بیمارستان شوروی در تبریز پناهنده شد و سپس به شوروی رفت. پس از مدتی اقامت در شوروی به کنسولگری ایران مراجعه کرده و خواستار بازگشت به کشور شد. اما پس از خروج از کنسولگری توسط ک/گ.ب دستگیر و به سیبری تبعید شد.

عنایت الله رضا میگوید در زندان اشعاری در مدح شاه سروده بود.

حمید ملازاده می نویسد بی ریا در 1956 مسجد نشین شد و برای بازگشت به ایران تقلی میکرد. در 1957 دوباره محاکمه شد و به ده سال زدان محکوم گردید. به زندان مولداوی منتقل شد پس از ده سال دوباره به باکو رفت و برای بازگشت به ایران درصدد اخذ گذرنامه برآمد. اما ک.گ.ب اجازه نداد.

وی به مقامات پلیس توهین کرد و برای سومین بار به اتهام حمله و توهین به پلیس محاکمه و به دو سال زندان محکوم شد. پس از آزادی حقوق بازنشستگی وی را قطع و خانه دولتی اش را سلب کردند. افراد خیرخواه به او کمک میکردند تا از گرسنگی نمیرد.

پس از انقلاب به ایران بازگشت ، در 1362 درگذشت.

رضا می نویسد مدتی پس از فرار از ایران از کنسولگری درخواست عفو کرده بود

 

 

 

 

 

 

 محمد بی ریا (وزیر فرهنگ)

 

 

14

یکانی از مشروطه خواهانن و دوستان ستارخان بود که به پیشه وری پیوست.

وی فرماندار گمارده فرقه در خوی بود. با وجود دوستی با ستارخان پیش از رسیدن ارتش در دادگاه مردمی محاکمه و از سوی گروههای وطنخواه اعدام شد.

سرهنگ هاشمی داماد باقرخان و از فرماندهان ارتش که در نجات آذربایجان حضور داشت از اعدام وی اظهار تاسف کرد.

 

 

میرزا محمد یکانی

 

15

کبیری فرماندار مراغه و مسئول تشکیلات فرقه در این شهر بود. وی از زمین داران بزرگ مراغه و از کارمندان رده بالای دولتی در دوره رضاشاه بود، پس از فرار فرقه توسط مردم دستگیر، از سوی گروه های موسوم به وطنخواه محاکمه و پیش از رسیدن ارتش اعدام شد.

ربیع الله کبیری

 

16

عظیما وزیر دادگستری فرقه و مسئول تشکیلات ارومیه بود. پس از فروپاشی فرقه دستگیر، و مورد عفو قرار گرفت. در تبریز در برخی محافل خصوصی شرکت می کرد.

یوسف عظیما

 

17

پدر وی از مشروطه خواهان بود. جعفر کاویان وزیر جنگ فرقه شد. پس از شکست فرقه به شوروی گریخت. عنایت الله رضا در خاطراتش می گوید به هنگام فرار به شوروی کاویان با خود 10 کامیون قالیچه و خواروباری که از مردم و اصناف دزدیده بود را وارد مرز شوروی کرد.
پس از فرار به شوروی به منطقه مردکان باکو و قصبه رازین فرستاده شد. وی تا آخر عمر همان جا زیست و در 1353 در همان روستا درگذشت( به نقل میرهدایت مرندی، نشریه باغچه بان)
از او شش فرزند به نام های کاوه، پوراندخت، ملاحت، مارکس (مقصود) ، مائیسه و اسرافیل باقی ماند.
 برخی منابع گفته اند که در تیراندازی مهارت داشت.
فرار به شوروی، تبعید به سیبری و مرگ در شوروی.

 

 

 

جعفر کاویان

18

پس از ورود ارتش به مراغه فرار کرد، بعدها دستگیر و به حکم دادگاه جنگ به عنوان خائن دستگیر و تیرباران شد.

 

داداش تقی زاده

 

19

وی در دوره رضاشاه کارمند عالی رتبه وزارت کشور بود و در ادارت مختلف کشور سمت بالا داشت. پس از نجات آذربایجان به مدت دو سال مخفی می شود. در آذر 1327 به تهران رفته و خود را به دولت تسلیم می کند. در دادگاه بدوی به 5 سال زندان محکوم می شود. اما از مورد عفو شاهانه قرار گرفته و هیچگاه به زندان نمی رود.

 

 

رضا رسولی (وزیر اقتصاد فرقه)

 

 

20

افکار عمومی و جامعه سیاسی وی را به عنوان مسئول تسلیم پادگان تبریز می شناسند. هر چند برخی دیگر در خصوص تقصیر و کوتاهی او در این خصوص تردید دارند. وی در دادگاه نظامی به 15 سال زندان محکوم شد ولی پس از تحمیل تقریبا 3 سال حبس آزاد شد.

درخشانی مجددا در سال 1357 به اتهام جاسوسی برای شوروی دستگیر و در نخستین شب بازداشت در اثر حمله قلبی درگذشت.

 

 

سرتیپ علی اکبر درخشانی

21

کارمند عالی رتبه وزارت کشور و از اعضای حزب توده و دوستان ایرج اسکندری بود. در دوران فرقه به سمت ریاست دیوان عالی فرقه منصوب شد.

پس از شکست فرقه به شوروی گریخت و در باکو عضو کمیته مرکزی فرقه بود. وی در پلنوم چهارم حزب توده شرکت داشت.

قیامی در دانشگاه باکو به تدریس تاریخ پرداخت.

 

 

 

 

 

زین العابدین قیامی

22

وی افسر نیروی هوایی و عضو حزب توده بود. اصالتا اهل انزلی بود و به دستور حزب توده به تبریز رفت تا نیروهای فرقه را آموزش نظامی دهد.

پس از سقوط فرقه به شوروی گریخت. عنایت الله رضا میگوید وی به هنگام فرار پولهای مردم در بانک میانه را دزدیده بود و بخشی از آنها را به همسر خود تحویل داد و بخشی دیگر را به روسها.

رضا میگوید آتاکیشیف به رئیس پلیس فرقه (پناهی) گفت: نظری موقعی که پولهای بانک میانه را زد همه را آورد و به ما تحویل داد اما الماس های تو ( ظاهرا پناهی نیز به سرقت جواهرات پرداخته بود) شیشه از آب در آمد.

نظری بعدها به آلمان شرقی رفت.

 

 

 

 

حسن نظری

23

وی فرماندار فرقه در سراب بود. پس از سقوط فرقه مردم خشمگین قبل از رسیدن ارتش به وی حمله کردند و مورد ضرب و شتم قرار دادند. جسد نیمه جان وی توسط سرابی ها مدتها در زمین کشیده شد و در نهایت، نیروهای وطنخواه در میدان شهر او را از پا آویزان کردند.

محبوب خوش کلام

24

 وی فرماندار خوی و سپس بخشدار سراب بود. در کیفرخواست دادگاه جنگ علیه وی گفته شده است که هنگام فرار، مقداری از وجوه پرداختی را برداشت و در موقع بخشداری خود اثاثیه منزل آقای سیف السلطان و معصوم خان و اسکندری ها را به نفع خود مصادره کرده بود.

وی به اعدام محکوم شد.

 

میر رحیم نوعی

25

 وی از دسته متجاسرین بود و سه ماه از سوی فرقه به سمت فرمانداری سراب منصوب شد. بعد از دستگیری ، در دادگاه جنگ محاکمه و به ده سال حبس محکوم شد. ولی پس از دو سال به موجب قانون عفو عمومی 1327 مورد عفو قرار گرفت.

ابوالحسن واقف

26

 

 

منابع:

 

خاطرات سیاسی عنایت الله رضا : ناگفته ها

 

خاطرات سیاسی جهانشاهلو

 

مرگ بود بازگشت هم بود، خاطرات نجفقلی پسیان

 

شرح حال رجال پهلوی: فریدون ابراهیمی، فاطمه معزی

 

دانشنامه جهان اسلام، سلام الله جاوید، رحیم رئیس نیا

 

گفتگو با پژوهشگران تاریخ

 

 

 

 

سالار سیف الدینی

سالار سیف الدینی، پژوهشگر مطالعات قومی

twitter:@salar_seyf

 

 

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/8ba344815638ac8d5d432548c9c94d8a.jpg
    يكي از فعالان باند تجزيه طلب ضدايراني « داك » ( به اصطلاح كنگره آذربايجاني‌هاي دنيا )  و « دامب » ( به اصطلاح اتحاديه ملي آذربايجاني هاي دنيا ) در باكو
cache/resized/df901b2a15838ff071856cb1175397c1.jpg
انتخابات ریاست جمهوری باکو از ساعت 8:00 امروز یازدهم آوریل آغاز شد. به گزارش آذریها، در این انتخابات چند نامزد مستقل و حزبی و همچنین شخص الهام علی اف شرکت کرده
cache/resized/e7a1b679098188f26a82fb8122b9363d.jpg
پایگاه اینترنتی «ریپورت» از اعلام آمادگی  بغداد برای کمک به باکو در بازگرداندن زنان و فرزندان داعشی های جمهوری باکو به این کشور خبر داد. به گزارش پایگاه
cache/resized/a7167f356cc0fdf1febab1878fb7f2b9.jpg
علی حسن اف مشاور ارشد الهام علی اف از اعتراض فعالان سیاسی کشورش نسبت به انتخاب نام "جمهوری آذربایجان" برای منطقه آران و شروان انتقاد کرد.به گزارش آذریها در
cache/resized/0093b9e6ce138cb0d2867847fc9cd24e.jpg
«باکو ساهاکیان» رئیس جمهور قراباغ کوهستانی طی سفر رسمی به ایالات متحده در کنگره این کشور حضور پیدا کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، «باکو ساهاکیان»،
cache/resized/c5ca6026670e0a40c84024a5999e9c33.jpg
به گزارش گروه دفاتر خارجی خبرگزاری تسنیم،«بنیاد‌ حسین‌اف» سفیر جمهوری آذربایجان در تهران در پاسخ به این سوال که نظرش درباره «کالای تولید ایران» چیست؟، به جدی و
cache/resized/1abf5b79728e38e158266121e85e311a.jpg
    خبرگزاري آذرتاج خبر داد «کميته روابط اجتماعي آمريکا - اسراييل» ( AIPAC )، همايشي را  در چارچوب همکاري هاي جمهوري باکو با اسرائیل با عنوان « مرزهاي جديد؛
cache/resized/2d7edd2914a38c033da434059145245c.jpg
دبير آکادمي ملي علوم جمهوري باکو گفت در فرهنگ لغات و دستور خط زبان آذري در جمهوري باکو،  کلمه  املاء ، «آرفوگرافيا» ( به معناي دستور نگارش کلمات )، با املاي
cache/resized/6c074d77a9a7afae605345681c0689fd.jpg
در حالی که رسانه های باکو هفته گذشته روسیه را به دلیل چاپ یک دایره المعارف جغرافیایی به نقض تمامیت ارضی خود متهم کرده بودند این هفته نیز امریکا را به نقض
cache/resized/253e7b5503d2933aa9ad41c20c188d31.jpg
زاهد عروج ، عضو «کميته امور امنيتي و دفاع و مبارزه با مفاسد مالي» مجلس جمهوري  باکو در مقاله اي  عليه رژه نظامي زنان محجبه يمني در محکوميت جنايات رژيم آل سعود
cache/resized/a700710a72457be4a885dcc12feb25c8.jpg
رييس « موسسه تاريخ » آکادمي ملي علوم جمهوري باکو اعلام کرد  تاريخ اين کشور از نو نوشته مي شود. به این ترتیب الهام علی اف دستور داده است که تاریخ جمهوری باکو
cache/resized/d1578f1800b9a9c3c6eec2856e1b51e1.jpg
«باکو پست» نوشت : « ممکن است شبکه تجاري رضا ضراب در ترکيه و ايران و جمهوري آذربايجان فرو بپاشد. رضا ضراب در آمريکا به اتهام نقض تحريم مالي ايران و پولشويي