نگاهی گذرا به نیمه پنهان و مغفول پیشه وری

۲۹ آذر, ۱۳۹۳
نگاهی گذرا به نیمه پنهان و مغفول پیشه وری

بررسی و تجزیه و تحلیل شخصیت سیاسی پیشه وری و کارنامه وی نباید محدود به دوران یک ساله فرقه دموکرات باشد. پیشه وری یک فعال کمونیست مومن بود که رقابت های سیاسی اش با سایر ین تبدیل به یکی از فاکتورهای تعیین کننده آینده اش شد. پیشه وری در اواخر دوره تزاری در روزنامه « آذربایجان جزء لاینفک ایران» فعالیت داشت. در ادامه فعالیت های روزنامه نگاری روزنامه های حقیقت و سپس آژیر را منتشر می کند. در حزب عدالت که بعدها به حزب کمونیست ایران تغییر نام داد فعال است و در پی تلگرافی تسلیت آمیز به محمدرضا شاه به مناسبت مرگ رضاشاه اعتبار نامه اش با لابی حزب توده رد می شود.
نباید پنداشت که تمامی زندگی پیشه وری در گذشته، توام با خیانت و همکاری با قوای خارجی بوده است. اتفاقا پیشه وری جزو کسانی است که سیدضیاء را متهم به همکاری با بیگانه، کشاندن مملکت به ورطه فدرالیسم و… میکند
وی همین طور طی یادداشتی در روزنامه حقیقت افراطی های ترک و ارمنی را مسبب جنگ های خانمان سوز 1917-1918 بین ارامنه و ترک های قفقاز می داند.
نگارنده در دو مطلب مختلف به این بخش از آرای پیشه وری اشاره کرده است اما جا دارد در این یادداشت کوتاه نیز یکبار دیگر مورد اشاره قرار گیرد. ضمن اینکه استاد محمدخسروپناه نیز در مقاله مبسوط تحت عنوان از پیشه وری ما تا پیشه وری دیگران به بررسی این بخش از زندگی وی می پردازد.
میرجعفر پیشه وری در خصوص ورود قوای عثمانی در 1918 به بادکوبه در مقاله در روزنامه حقیقت می نویسد:
«به هر حال شهر بعد از چندین ماه محاصره سقوط کرد. حکومت به دست ترک ها (عثمانی ها) افتاد. سربازان نوری پاشا به بهانه انتقام ترک های محلی که از طرف داشناک های به قتل رسیده بودند، شهر را غارت و ارامنه را قتل عام کردند. من وحشی گری داشناک ها را در روز 18 مارس 1918 دیده، در آن روز عده “بیشماری” از مردمان بی گناه، مخصوصا ایرانیان بی طرفی را که در کاروانسراها سوخته و زغال شده بودند با چشم خود مشاهده کرده بودم…از دیدن جنایاتی که این مردمان بی شعور بدون علت اساسی مرتکب شده بودند روان انسان عاصی می شد،ولی ترک ها هم از آن ها عقب نمانده بودند. سه شبانه روز شهر را به دست سربازان داده، گفته بودند هر چه دلشان بخواهد بکنند»
نجات دو سرباز ارمنی از سوی پیشه وری در حالی صورت می گرفت که وی به چشم خود خیل بیشمار قربانی ها و مقتولین ایرانی به دست ارامنه را دیده بود. با این وجود ایرانی ها همچنان به تداوم سیاست بیطرفی و تحلیل درست ماجرا اصرار داشتند. پیشه وری دو سال بعد در مقاله ای به نام “مقصر کیست” در روزنامه حریت می نویسد: «مسئله ارمنی-مسلمان موجد دارد. اگر از میان برداشته شود، می توان اطمینان یافت که مسئله ارمنی- مسلمان هم از بین خواهد رفت. آن موجد هم عبارت است از احزاب داشناک و مساوات. افروزنده آتش جنگ آن ها هستند. فقرای کاسبه دو مملکت را است که به خاطر استقرار حاکمیت خود داشناک های مبلغ هایستان بزرگ و مساواتی های ستایشگر تورن بزرگ را از میان بردارند…

ر.ک:  آخرین سنگر آزادی،مجموعه مقالات پیشه وری در روزنامه حقیقت 1300-1331، صص 33-34

پیشه وری حتی در دوران فرقه نیز به وفور از ارامنه حمایت کرده و ارامنه و آشوری ها را به یکی از مهم ترین متحدین فرقه دموکرات آذربایجان بدل می کند. به طوری که پس از سقوط فرقه مردم خشمگین به روستاهای آشوری و ارمنی (عمدتا آشوری) حمله برده و به قتل و غارت آنها دست می زنند. واقعه که در گزارش های کنسولگری امریکا در تبریز نیز بازتاب دارد و ایران را در آستانه یک چالش بین المللی قرار می دهد و مجامع تازه تاسیسی مانند سازمان ملل را به هشدار وا می دارد.
فرقه دموکرات با ارامنه تبریز نیز رابطه حسنه ای دارد و ارامنه همواره یکی از حامیان مالی آن به شمار می روند. شماره های متعدد روزنامه «آذربایجان» ارگان مطبوعاتی فرقه به صورت متناوب فهرستی از اهداء کنندگان کمک های مالی را به فرقه منتشر می کرد. برخوردن به نام های ارمنی در این لیست ها چندان دشوار نیست.(جهت مشاهده کلیک کنید).

پیشه وری قبل از دوران فرقه بر اصولی مانند تمامیت ارضی ایران، دولت ملی، شعار یک کشور، یک پرچم، تاکید بر میهن پرستی، قبح همکاری با دولت های بیگانه،وحدت ملی اصرار دارد.

او در مقاله ای به نام “چرا سیدضیاء را خائن ایران می دانم” می نویسد:

« ایران باید یک دولت مستقل ملی به تمام معنا داشته باشد و سعی بکند طایفه بازی و ایل بازی را از بین ببرد. تمام افراد ملت را در زیر” یک بیرق و یک قانون تمرکز” بدهد. هر کسی بر خلاف این رفتار بکند خائن است. مردان میهن پرست هرگز به تضعیف کشور خود اقدام نمی کنند و هیچ وقت راضی نمی شوند بر خلاف قوانین کشور خود رفتار نموده و هم میهنان خود را آزار بدهند و مرکزیت کشور خود را متزلزل سازند. مردان شرافتمند از بالای سر کشور خود با بیگانگان رابطه نمی زنند. در خطرناک ترین موقع ها بر علیه دولت مرکزی بر نمی خیزند و برای احقاق حقوق مشروع یا ادعاهای نامشروع خود از راه دزدی و غارتگری و شورش و بلوا اقدام نمی کنند. ارتجاع بین المللی از وحدت ایران خوشش نمی آید و سعی می کند در پیکر ایران دولت های کوچک به وجود بیاورد» (پیشه وری،۲۱ آذر ۱۳۲۳، شماره ۲۲۴ آژیر، تصویر مقاله به پیوست).

این مقاله در تاریخ 21 آذر 1323 یعنی دقیقا یک سال پیش از اعلام خودمختاری صورت می گیرد. زمانی که اتفاقا پیشه وری با کمک قوای ارتش سرخ و میرجعفر باقروف یا به عبارت خودش “بیگانگان” سعی کرد “مرکزیت کشورش” را متزلزل نماید.

شعارهایی مانند اتحادیه ایلات و عشایر و ممالک متحده ایران که از سوی سیدضیاء مطرح می شد، به زعم پیشه وری وحدت ملی به مخاطره میانداخت:  پیشه وری می نویسد:

 «شعارهای تاریکی را مطرح می کرد، زیرا نه تنها نفعی برای ایران ندارد بلکه از این شعار و تبلیغات مربوط به آن فقط عناصر ملوک الطوایفی استفاده خواهند کرد و در نتیجه “مرکزیت” بلکه وحدت و یگانگی ملی متزلزل خواهد گردید.»

و در خصوص بر هم زدن تمرکز اداری کشور خطاب به سیدضیاء نوشت:

«ایرانی فقط یک اتحادیه بزرگ باید داشته باشد و آن اتحادیه ملت ایران است که در شکل قانونی مرکزی ظاهر می شود. تمام نیرو و تمام توانایی ملت ایران باید در قوای سه گانه مجریه و مقننه و قضاییه مرکزی تمرکز پیدا کند. آقایان روسای ایلات ما می دانیم که مردان میهن پرستی هستند و ایران را می پرستند و آن را از مردمک دیده خود بیشتر دوست دارند. بنابراین باید مواظب باشند…» (روز نامه آژیر،شماره ۱۷۹، تصویر مقاله به پیوست).

 

چهره های تاریخی را نمی توان بر اساس مطلق انگاری سیاه و سفید بررسی کرد. همه شخصیت های تاریخی نقاط ضعف و قوتی دارند و نیک و بد افراد باید همگی در یک ترازو سنجیده شود. پیشه وری قربانی رقابت رهبران حزب توده شد و تا پایان نیز حاضر به آشتی با این حزب نشد. اگر اعتبار نامه پیشه وری در مجلس چهاردهم به بهانه های واهی رد نمی شد، ای بسا این رجل سیاسی ایران، به دام باقروف، آتاکیشیف و میرزا ابراهیم اف نیز گرفتار نمی آمد.
هم چنین سنجش و داوری در خصوص پیشه وری با معیار پان ترکیسم بسیار اشتباه است. پیشه وری هیچگاه پان ترکیست نبود، حتی گرفتاریش در بازی پان آذریسم نیز مسیری بود که به ناچار بدان کشانیده شد. جهانشاهلو در خاطراتش به نقل از پیشه وری روایت می کند که خود او عبدالصمد کامبخش را مسئول ورودش به این بازی معرفی می کرد و بر او لعنت می فرستاد.
بسیاری دیگر از سران فرقه نیز با پشت کردن شوروی به آنچه تصور می کردند یک «نهضت» است دچار سرخوردگی شدند. میرزاعلی شبستری(رئیس مجلس فرقه) و سلام الله جاوید (نخست وزیر فرقه) قبلا با دولت همکاری های مهمی را آغاز کرده بودند و در آذر 1325 مانع مقاومت جدی فدائیان در برابر ارتش شدند. غلام یحیی دانشیان فرمانده نیروهای فدایی فرقه در خاطرات خود(چاپ باکو) به این مسئله اشاره دارد.

غلام یحیی می نویسد:

« لازم است در مورد رضایت فرقه دموکرات جهت ورود قوای نظامی ایران به آذربایجان توضیح دهم. سلام الله جاوید و شبستری مرا فوری به تبریز خواندند. بعد از احوال پرسی معمولی به من گفتند فرقه راضی به ورود قشون ایران به آذربایجان شده است. از صحبت آنها چنین فهمیده می شد که من نباید مانعی برای ورود قشون به وجود آورم و حتی لازم است از آنها استقبال کنم»


جهانشاهلو (معاون پیشه وری) در خاطراتش می نویسد، سلام الله جاوید محل اختفای فریدون ابراهیمی(دادستان فرقه) را به قوای ارتش افشاء کرده است. سرخوردگی و همکاری سران فرقه با ارتش ایران تا جایی است که حاضر به هر نوع همکاری با دولت بر علیه همقطاران سابق خود هستند.

اما  از مجموع تمام اعضای کابینه فرقه که در ایران باقی مانده اند، حتی یک نفر نیز اعدام نمی شود و همگی پس از محکومیت به حبس های کوتاه مدت آزاد می شوند.

افسانه سرایی در مورد فرقه کم نیست. مهم نگاه تحقیقی و نه خصمانه یا شیفته وار به آن است. برای نمونه گفته می شود که فرقه مخالف فئودالیسم و حامی زحمتکشان و رنجبران بود. در حالیکه از سی تن امضاء کننده بیانیه 12 شهریور1324 فرقه تقریبا همگی جزء زمین داران و اشراف و بازاریان تبریز هستند. میرزاعلی شبستری از اشراف بزرگ تبریز بود که به ریاست مجلس فرقه رسید. ربیع الله کبیری فرماندار فرقه در مراغه که بعدها توسط وطنخواهان اعدام شد، نیز از زمینداران بزرگ بود.