در روزهای اخیر، روابط میان آذربایجان و روسیه به شکلی بیسابقه و شدید تیره شده و وارد یک بحران آشکار شده است. ویدیوهایی که بهطور گسترده منتشر شدهاند، نشاندهنده دستگیری خشونتآمیز گروهی از شهروندان روسی در باکو توسط پلیس آذربایجان هستند. این افراد مظنون به فعالیت در گروههای تبهکار سازمانیافته روسی، از جمله جرائم سایبری و قاچاق مواد مخدر از ایران بودهاند.
در ویدیوها، این افراد در شرایط تحقیرآمیز و خشن بازداشت شدهاند: با دستان در پشت سر، در حالی که مجبور شدهاند به شکل غازمرغی حرکت کنند یا به ترتیب مانند رژه نظامی راه بروند. در برخی تصاویر، آثار کبودی، شکستگی بینی و آسیبدیدگیهای دیگر دیده میشود. گفته شده که آنها برای چهار ماه در بازداشت خواهند بود.
روزنامه دولتی «Report» آذربایجان با انتشار این تصاویر پیام روشنی ارسال کرده: مقامات این کشور با شدت علیه روسها وارد عمل شدهاند. با این حال، بهنظر میرسد این بازداشت گسترده، پاسخی مستقیم به وقایع روزهای اخیر میان دو کشور باشد.
ماجرای شکنجه و مرگ
ریشه این بحران به یک حادثه در روسیه بازمیگردد. چندین تبعه آذربایجانی در شهر یکاترینبورگ روسیه دستگیر و بازداشت شدند. یکی از آنها، بنا به ادعای روسیه، به دلیل ایست قلبی جان خود را از دست داده است. اما بررسی پزشکی قانونی در آذربایجان حکایت از وجود آثار شکنجه، دندههای شکسته و خونمردگی دارد. در پی آن، باکو روسیه را به شکنجه متهم کرده و تحقیقات قضایی را آغاز کرده است.
بازداشت خبرنگاران روسی در باکو
در ادامه این تنشها، پلیس آذربایجان دفتر شبکه خبری دولتی روسیه «اسپوتنیک» را در باکو بازرسی کرد و دو نفر از جمله سردبیر دفتر را بازداشت نمود. باکو ادعا کرده که این افراد عضو سازمان اطلاعاتی روسیه (FSB) هستند، اما روسیه این اتهام را رد کرده و گفته آنها صرفاً روزنامهنگار هستند.
این اقدام موجب شد که مسکو سفیر آذربایجان را احضار کند؛ در حالی که آذربایجان نیز قبلاً در واکنش به مرگ شهروندش، سفیر روسیه را احضار کرده بود. سخنگوی کرملین، دیمیتری پسکوف، واکنش آذربایجان را «بسیار احساسی» توصیف کرد و گفت که این اقدامات با «روح روابط دوجانبه» سازگاری ندارد.
پسزمینه تنشها: سیاست و دیپلماسی
نشانههایی وجود دارد که روابط میان باکو و مسکو مدتهاست تیره شده، از جمله اینکه الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، در رژه روز پیروزی ۹ می در مسکو شرکت نکرد. در فرهنگ سیاسی روسیه، رد چنین دعوتی نوعی توهین دیپلماتیک محسوب میشود. با وجود روابط قبلاً خوب میان دو کشور، آذربایجان اکنون آشکارا جسورانه رفتار میکند. این کشور قفقازی، که از لحاظ انرژی به روسیه وابستگی ندارد، تلاش کرده با روسیه، ترکیه و اروپا روابط متعادلی حفظ کند. هنگامی که دو سال پیش آذربایجان با عملیات نظامی منطقه قرهباغ کوهستانی را تحت کنترل خود درآورد، روسیه – که متحد سنتی ارمنستان بود – دخالت نکرد.
اما نقطه عطف در تنشها، سقوط یک هواپیمای آذربایجانی بود که گفته میشود با موشک روسی سرنگون شده است. طبق گزارشها، آذربایجان ماههاست که از روسیه میخواهد مسئولیت کامل این حادثه را بپذیرد. روزنامه روسی «نوایا گازتا.اروپا» گزارش داده که اختلاف بر سر این مسئله عامل اصلی افزایش تنشهاست و آذربایجان در این مدت پیوسته خواستار اعتراف و مجازات عاملان بوده است.
اتهامات و ضداتهامات ادامه دارد
موج جدید اتهامات متقابل آغاز شده است. روزنامه روسی RBC گزارش داده برخی از آذربایجانیهای بازداشتشده در روسیه در یک پرونده مسمومیت الکلی دستهجمعی در چهار سال پیش نقش داشتهاند. در مقابل، آژانس خبری «Minval» در آذربایجان سندی منتشر کرده که ظاهراً اثبات میکند هواپیمای سرنگونشده آذربایجانی با موشک پدافند هوایی روسیه ساقط شده است.
در همین حال، رسانههای منطقهای از جمله Jam News این سوال را مطرح کردهاند: «پاسخ روسیه چه خواهد بود؟»
