طی هفته گذشته، تنشها میان روسیه و جمهوری همسایهاش آذربایجان بهطور چشمگیری افزایش یافت؛ این بحران دیپلماتیک در پی مرگ دو برادر آذربایجانیتبار در بازداشتگاههای روسیه شکل گرفت و اکنون تهدیدی جدی برای کاهش بیشتر نفوذ مسکو در منطقه قفقاز جنوبی به شمار میرود.
دو مرد، حسین و زیادین صفرُف پس از آن جان خود را از دست دادند که هفته گذشته توسط بازپرسان روس بازداشت شده بودند. آنها بخشی از یک تحقیقات درباره مجموعهای از قتلهای مافیایی در سبک قدیمی بودند که طی ۲۵ سال گذشته در شهر صنعتی یکاترینبورگ رخ دادهاند.
به گفتهی مقامات تحقیقاتی روسیه در روز دوشنبه، یکی از برادران به دلیل نارسایی قلبی جان خود را از دست داد، در حالی که علت مرگ برادر دیگر هنوز در حال بررسی بود. روز چهارشنبه، بازپرسان روس اعلام کردند که شش آذربایجانی دیگر که همه تابعیت روسی دارند، به اتهام قتل بازداشت و تفهیم اتهام شدهاند.
واکنش تند آذربایجان نشان داد که نفوذ مسکو بر کشوری که تا چند سال پیش یکی از نزدیکترین شرکای آن در میان جمهوریهای سابق شوروی محسوب میشد، بهشدت کاهش یافته است. در سال ۲۰۲۲، تنها دو روز پیش از تهاجم روسیه به اوکراین، مسکو و باکو یک «اعلامیه تعامل متحدانه» امضا کرده بودند.
اما روابط با آغاز جنگ اوکراین دچار افت شدیدی شد و پس از آن با خروج نیروهای حافظ صلح روسیه از منطقه قراباغ اوضاع بدتر شد. این تنشها در دسامبر شدت بیشتری گرفت، زمانی که یک هواپیمای جت شرکت هواپیمایی آذربایجان از نوع امبرائر پس از اصابت به سامانه دفاع هوایی روسیه سقوط کرد و ۳۸ نفر کشته شدند.
زائور شیرییف، پژوهشگر غیرمقیم در مرکز اوراسیا کارنگی، گفت که مسئله اصلی میان مسکو و باکو نه این حوادث منفرد، بلکه «درک متفاوت دو طرف از رابطهشان» است.
او گفت: «روسیه به نظر میرسد خواهان رابطهای شبیه به رابطهاش با بلاروس است، یعنی وابستگی سیاسی به مسکو، وفاداری سیاسی، و پذیرفتن نقش روسیه به عنوان شریک ارشد.»
بحران روز دوشنبه شدت بیشتری گرفت؛ زمانی که پلیس ماسکدار در باکو به دفتر محلی خبرگزاری اسپوتنیک، وابسته به دولت روسیه، یورش برد. به گزارش خبرگزاری آپا آذربایجان، مأموران، سردبیر و مدیر اجرایی این رسانه را به اتهام پولشویی و کلاهبرداری بازداشت کردند.
روز سهشنبه، نیروهای امنیتی آذربایجان هشت تبعه دیگر روسیه را دستگیر کردند و آنها را به مشارکت در قاچاق مواد مخدر از ایران متهم کردند. ویدئویی که توسط اپا منتشر شد، روسها را نشان میداد که با سرهای خمشده در صف به سمت یک ون پلیس حرکت داده میشدند، در حالی که یگان ویژه آنها را همراهی میکرد.
اما سابقه حقوق بشری آذربایجان نیز با چالشهایی همراه است. تنها در ماه ژوئن، هشت روزنامهنگار به اتهام خیانت و سایر جرایم به حبسهایی تا ۱۵ سال محکوم شدند. چندین خبرگزاری مجبور به ترک کشور یا تعطیلی شدند و یک گروه حقوق بشری محلی گزارش داد که بیش از ۳۷۰ نفر به دلایل سیاسی در کشور زندانی هستند.
با این حال، مقامات روسیه تلاش کردهاند بحران را کماهمیت جلوه دهند. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، روز چهارشنبه گفت: «روابط دوستانه بین روسیه و آذربایجان بسیار مهم است.»
او افزود: «کسانی که میخواهند این روابط را تخریب کنند، باید دو بار فکر کنند که چه میکنند.»
دیمیتری پسکوف سخنگوی کرملین، گفت نیروهای خارجی در تلاشند میان دو کشور اختلاف ایجاد کنند. او روز چهارشنبه در گفتگو با خبرنگاران، با اشاره به تماس تلفنی میان آقای علیاف و رئیسجمهور اوکراین ولودیمیر زلنسکی گفت: «اوکراین هر کاری میکند تا آتش تنشها را شعلهور کند و طرف آذربایجانی را به واکنشهای احساسی بیشتر وادارد.»
او افزود: «روسیه هیچگاه آذربایجان را تهدید نکرده و نمیکند.»
روسیه و آذربایجان در زمینههای دیگر، بهویژه تجارت، روابط نزدیکی دارند؛ روابط تجاری که در سالهای اخیر افزایش یافته است. مسکو به نقش آذربایجان در پروژهی دالان تجاری شمال-جنوب خود علاقمند است؛ پروژهای که هدف آن شکستن انزوای تجاری روسیه از غرب است. باکو نیز از حضور گستردهی دیاسپورای آذربایجانی در روسیه سود میبرد. بازرگانان برجستهی آذربایجانیتبار، صاحب شرکتهای نفتی و مراکز خرید عظیم در مسکو و سایر شهرهای روسیه هستند.
شیرییف، تحلیلگر، گفت: «با اینکه روابط بهوضوح دچار تنش شده، هر دو طرف هنوز با احتیاط عمل میکنند و تلاش دارند از حدی فراتر نروند.» او افزود: «برای روسیه، آذربایجان به شدت با ترکیه در ارتباط است. آسیب رساندن به روابط با باکو میتواند منجر به تنش با آنکارا شود.»
ترجمه آذریها
https://www.nytimes.com/2025/07/02/world/europe/russia-azerbaijan-tensions-safarov.html
