دیلی تلگراف- لندن :سقوط روابط میان روسیه و آذربایجان، طی مجموعهای از ضربات سریع و پیاپی رخ داد. همهچیز از بازداشت هفت تبعهٔ جمهوری سابق شوروی در شهر یکاترینبورگ روسیه در ماه گذشته آغاز شد. این افراد در چارچوب تحقیقاتی در مسکو دربارهٔ قتلهای مافیایی مربوط به ۲۵ سال پیش بازداشت شدند. تنها چند روز بعد، دو مظنون که هر دو از دیاسپورای اقلیت آذربایجانی بودند- در بازداشتگاه جان باختند. دیگر بازداشتشدگان در حالی در دادگاه ظاهر شدند که آثار واضح کبودی و ضرب و شتم بر چهره داشتند. جمهوری آذربایجان با خشم واکنش نشان داد. برنامههای فرهنگی روسیه در باکو لغو شد، دفتر باکوی خبرگزاری اسپوتنیک متعلق به کرملین مورد یورش قرار گرفت، و گروهی از کارمندان فناوری اطلاعات روسیه بازداشت و به قاچاق مواد مخدر و جرائم سایبری متهم شدند. سپس در تلویزیون دولتی روسیه تهدیدی مطرح شد مبنی بر اینکه میتوان باکو را «در عرض سه روز گرفت»؛ عبارتی که یادآور لفاظیهایی بود که پیش از تهاجم تمامعیار سال ۲۰۲۲ به اوکراین به کار میرفت. جنگ بعید به نظر میرسد. اما شکاف میان دو کشور واقعی است و برای مسکو خطرناک، چرا که ارمنستان، پس از چند دهه جنگ خونین با آذربایجان، اکنون در حال همراستا شدن با دشمن دیرین خود برای بیرون راندن پوتین از قفقاز جنوبی است.
در ۱۰ ژوئیه، الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، با نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان دیدار کرد. گفتوگوهای مستقیم آنها بر «کریدور زنگزور» متمرکز بود مسیر پیشنهادی که آذربایجان را از طریق جنوب ارمنستان به جمهوری خودمختار نخجوان متصل میسازد. این کریدور، همراه با اصطلاحاتی که برای توصیف آن استفاده میشود، مدتهاست که نقطهٔ مناقشه میان آذربایجان و ارمنستان بوده است. این مسیر، رؤیای پانترکیِ اتصال فیزیکی آذربایجان به ترکیه را محقق میسازد و بخشی از مسیر تجاری «کریدور میانی» خواهد بود که چین و آسیای مرکزی را به اروپا متصل میکند. بر اساس توافق آتشبس سال ۲۰۲۰ میان ارمنستان و آذربایجان، این مسیر قرار بود تحت نظارت سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) باشد. اما اکنون این توافق در معرض تهدید است؛ آقای علیاف خواهان حذف مسکو از این توافق و قرار دادن کامل مسیر تحت کنترل باکو است.
نقشه مسیر زمینی کریدور زنگزور از باکو تا قارص
نیل ملوین، مدیر امنیت بینالملل در مؤسسهٔ خدمات سلطنتی متحد (RUSI) میگوید: «این، آخرین برگ برندهٔ روسیه در منطقه است این مسیر به آنها امکان میدهد بر راههای تجاری کنترل داشته باشند و در روابط با هر دو کشور ارمنستان و آذربایجان از اهرم فشار برخوردار باشند. از دست دادن آن، ضربهای بزرگ خواهد بود.»
گرچه گفتوگوهای ۱۰ ژوئیه نتیجهٔ قطعی بهدنبال نداشت، اما روندها در حال تغییرند. آقای پاشینیان ماه گذشته به استانبول سفر کرد و با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه دیدار داشت؛ دیداری مهم با توجه به اینکه ارمنستان و ترکیه هیچ روابط رسمی دیپلماتیکی ندارند. پس از این دیدار، آقای اردوغان اعلام کرد که ارمنستان در قبال کریدور زنگزور «رویکردی انعطافپذیرتر» از خود نشان داده، با آنکه پیشتر مخالف این طرح بود. در همین حال، غرب ایدهای را مطرح کرده است که مسیر را تحت کنترل یک نهاد بیطرف بینالمللی قرار دهد برای مثال، یک شرکت سوئیسی یا آمریکایی که عملاً روسیه را از معادله حذف میکند. درست مانند آذربایجان، روابط ارمنستان با مسکو نیز تیره شده بهویژه از سال ۲۰۲۳، زمانیکه نیروهای حافظ صلح روسیه در جریان حملهٔ برقآسای باکو برای بازپسگیری منطقهٔ قرهباغ، عمدتاً بیطرف ماندند. تقریباً کل جمعیت ارمنی این منطقه فرار کردند و آذربایجان به پاکسازی قومی متهم شد.
از آن زمان، پاشینیان بهسمت غرب گرایش یافته و در پی آشتی با باکو برآمده، چرا که معتقد است آیندهٔ بلندمدت ارمنستان در صورت تداوم دشمنی با آذربایجان و ترکیه در معرض تهدید خواهد بود. این رویکرد در داخل ارمنستان چندان محبوب نیست. آقای پاشینیان یکی از پایینترین نرخهای محبوبیت در میان رهبران جهان را دارد و در درگیری اخیر با کلیسای حواری ارمنی، دو اسقف اعظم به اتهام توطئه علیه دولت بازداشت شدند. با اینحال، نورلان علیاف، پژوهشگر ارشد در کالج اروپا میگوید که جابهجاییهای ژئوپلیتیکی آقای پاشینیان باعث شده باکو و ایروان در موضعگیری علیه روسیه بههم نزدیک شوند.
آقای علیاف میگوید: «هر دو کشور به این نتیجه رسیدهاند که باید ساختار امنیتی قفقاز جنوبی را بدون حضور روسیه طراحی کنند؛ ساختاری که خود کشورهای منطقه از آن پشتیبانی کنند. ما هنوز معاهدهٔ صلح نهایی میان آذربایجان و ارمنستان را ندیدهایم، اما نشانههای مثبتی وجود دارد. توافق نهایی صلح، ضربهای عمده به جایگاه روسیه در قفقاز جنوبی خواهد بود». برای رئیسجمهور آذربایجان، دوران فرمانبرداری از مسکو ظاهراً به پایان رسیده است. تحلیلگران میگویند او از ماجرای یکاترینبورگ استفاده میکند تا نه تنها خواهان اجرای عدالت شود، بلکه استقلال خود را نیز به رخ بکشد.
یکی از دیپلماتهای سابق بلندپایهٔ روسیه به دیلی تلگراف گفت: «مشکل در روابط با باکو جدی است. رئیسجمهور علیاف دندانهای خود را نشان داده، همانطور که هر رهبر اقتدارگرایی چنین میکند. او اکنون خود را شخصیتی پیروز میبیند. مسکو دیگر شروط را دیکته نمیکند». بشیر کیتاچایف از مرکز کارنگی در برلین گفت که باکو از این ماجرا استفاده کرده تا در برابر مسکو واکنش نشان دهد. او گفت: «مرگ دو آذربایجانی در یکاترینبورگ صرفاً بهانهای مناسب بود. مقامات آذربایجان از این وضعیت برای تقویت موقعیت خود در داخل و خارج استفاده میکنند، با افزایش تنشها با مسکو.»
این تغییر جهت با تماس تلفنی رسانهایشده میان آقای علیاف و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، تأکید شد؛ تماسی که طی آن دربارهٔ گسترش روابط دوجانبه گفتوگو شد. این پیامی صریح از سوی آذربایجان بود کشوری که مدتها بهعنوان همپیمان مسکو شناخته میشد. در همین حال، کرملین در تلاش است این بنبست را بهعنوان دسیسهای غربی بازتعریف کند. گریگوری کاراسین، رئیس کمیته روابط بینالملل روسیه گفت: «نویسنده و کارگردان اختلافات با آذربایجان، خارج از فضای پساشوروی قرار دارد.»
ولادیمیر ژاباروف، سناتور روسی و افسر پیشین کاگب، پا را فراتر گذاشت و سرویس اطلاعات خارجی بریتانیا (MI6) و ترکیه را به تحریک ناآرامی متهم کرد. واقعیت آن است که شکافها مدتها پیش از یکاترینبورگ آغاز شده بودند. کریسمس گذشته، روسیه به اشتباه یک هواپیمای خطوط هوایی آذربایجان را سرنگون کرد. باکو از کنار این موضوع نگذشت و در نهایت پوتین را وادار به عذرخواهی و پرداخت غرامت کرد که عقبنشینیای نادر در دیپلماسی روسیه است.
اکنون که باکو بهخوبی از قدرت تقابل علنی آگاه شده، در پی بازداشتهای یکاترینبورگ نیز در واکنش خود تردید نکرد. پیامدهای این شکاف همچنین مسیر راهبردی روسیه یعنی «کریدور شمال-جنوب» را نیز تهدید میکند مسیری تجاری که مسکو را به ایران و هند متصل میسازد و از خاک آذربایجان عبور میکند. از دست دادن دسترسی به این مسیر میتواند ضربهای واقعی به اقتصاد روسیه وارد کند، بهویژه اکنون که این کشور به دنبال راههایی برای دور زدن تحریمهای غربی است. آرکادی دوبنوف، کارشناس مسائل فضای پساشوروی، در تلگرام نوشت که نگرانی اصلی مسکو، حفظ همین کریدور است. او میگوید: «مسکو میداند که در صورت بیگانگی کامل با باکو، این طرح در معرض تهدید قرار خواهد گرفت.»
فعلاً روسیه همچنان غرب را مقصر معرفی میکند، در حالیکه در پشتصحنه تلاش دارد روابطش را حفظ کند. اما برای آذربایجان و ارمنستان کشورهایی که روزگاری همچون اقمار شوروی با آنها رفتار میشد اکنون راه خود را در پیش گرفتهاند، و این راه، بهطور فزایندهای، شامل روسیه نمیشود.
لینک مستقیم به سایت دیلی تلگراف
همچنین بخوانید:
