دولت‌ستیزی و وطن‌گریزی در میان ایرانیان

پنج شنبه, 10 بهمن 1392 ساعت 06:04 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

روزنامه قانون| ایرانیان در طول سده های هجوم و استیلای بیگانگان و آمد و رفت حکومت های غارت گر ایلیاتی سده های میانی، ضدیت و فاصله با حکومت ها را در ذهنیت جمعی خود درونی ساختند. برخی محقیقین

«استبداد ایرانی» یاد می‌کنند که نشان از این واقعیت دارد که در فرهنگ سیاسی ایرانیان باور و پایبندی به اطاعت از قوانینْ پایین و به همین میزان سطح و مبنای مشروعیت حکومت‌ها نازل بوده است. اگرچه ستیز بین حکومت و مردم را نمی‌توان خصلتی منحصر به جامعة ایرانی دانست، لیکن حوادثی چون استیلای حکومت‌های کوتاه‌مدت قبیله‌ای و ایلیاتی، ایلغار مغول و انحطاط اندیشه در ایران قرون میانه اسباب این امر را فراهم ساخت که تدریجا ضدیت با حکومت و به‌دنبال آن «دولت‌ستیزی» به مولفه‌ای مهم در فرهنگ سیاسی ایرانیان بدل شود. چنان‌که جواد طباطبایی توضیح می‌دهد «در تاریخ ایران دورة اسلامی، نوعی شکاف و جدایی میان هویت «ملی» ایرانی و حکومت‌هایی که به نام اقوام ایرانی در آن سرزمین فرمانروایی می‌کردند، وجود داشت و در گذر تاریخ ژرفای بیشتری پیدا کرد(طباطبایی، 1382: 156). همانطور که وی اشاره می‌کند مبنای حکومت بسیاری از بنیادگذاران سلسله‌های دورة اسلامی که از خربندگی به امارت رسیده بودند، قهر و زور بود.
«این وضعیت در تاریخ ایران همچون شمشیر دو دمی عمل می‌کرد: از سویی، مردم که هر حکومتی را به آشوب‌های ناشی از چیرگی عوام و اوباش ترجیح می‌دادند، ناچار، در بی‌اعتنایی به فرمان حکومتی گردن می‌گذاشتند که بیشتر از آن‌که  حکومتی برای تامین مصالح آنان باشد، در بهترین حالت، دستگاهی برای مهار کردن اوباش بود و از سوی دیگر، سقوط حکومت‌های مبتنی بر قهر و غلبه را همچون فرصتی برای استقرار حکومتی خردمندانه تلقی می‌کردند. در آغاز هزاره‌ای که با جنبش مشروطه‌خواهی به پایان رسید، بسیاری از حکومت‌ها عاملان بی‌ثباتی ایران و جدایی میان حکومت و مردم بودند»(طباطبایی: 162)
ایرانیان در سده‌های میانی بی‌آن‌که  لزوما خاطره‌ای ملموس از شکوه و عظمت ایران باستان داشته باشند، نسل در نسل تاویلی کلی از ایدة شهریاری دادگرانه را به مثابة حکومت بر «حق» در برابر حکومت ظالمانه و «باطل» ــ در زمینة واقعیت عینی زمانة خود ــ ارائه کردند. مهم‌ترین مصداق این استدلال را می‌توان نگارش «شاهنامه» ــ یا به اعتبار تعبیر ژرف سید جواد طباطبایی: خردنامة ایرانیان ــ در قرن چهارم هجری قمری و حفاظت از آن به مثابة خاطره‌ای مشترک میان ایرانیان طی بیش از هزار سال دانست. علی‌رغم این واقعیات، همزمان با تعمیق انحطاط فکری و اجتماعی در ایران، مفهوم شهریاری دادگرانه نیز از مبانی اندیشة ایرانشهری خود هرچه بیشتر تهی می‌شد.
جرج کرزن در اواخر قرن نوزدهم بر اساس مشاهدات خود معتقد بود «ایرانیان گرچه به میراث خویش مفتخرند و تردیدی ندارند که ایران سرآمد ملل جهان است به‌نحوی اسفبار از وطن‌دوستی جز بی‌اثرترین معنای این کلمه بی‌بهره‌اند»(کرزن به نقل از قائد، 1382: 160). ترویج ناسیونالیسم و اتخاذ سیاست ملت‌سازی در دوران پس از مشروطه و خاصه عصر رضاشاه، ایرانیان و به‌ویژه روشنفکران ایرانی را هرچه بیشتر به نمادها و نگرش‌های ملی‌گرایانه پیوند داد اما در عین حال ــ به دلایل مختلف ــ نتوانست و فرصت نیافت ایرانیان را در یک جامعة ملی به‌مثابة شهروندانی مسئول متشکل ساخته و به حکومت به عنوان کارگزاری که نمایندة منافع و علایق آنان هست نزدیک سازد ــ مسئله‌ای که اساس و مبنای مفاهیم و نهادهای سیاسی مدرن چون «ملی‌گرایی» و «دموکراسی» است. همانطور که محققی به‌درستی می‌گوید «عملا امکان ندارد که مردمی مدام در حال ستیز با حکومت‌هایشان بتوانند میهن‌پرست، میهن‌دوست یا وطن‌خواه باشند» اگرچه گاه با شور حرارت از «وطن» و «ایران» در اشعار و خطابه‌های خود صحبت می‌کنند(همان: 160). بر همین اساس ایرانیان و روشنفکران ایرانی در تعریف هویت ملی خود اغلب با مشکلی اساسی روبه‌رو هستند. بسیاری از این روشنفکران ــ لااقل از اواسط سدة بیستم میلادی تا همین نسل گذشتة ایشان ــ کم‌وبیش میهن‌دوستانی هستند که به‌صورتی متناقض دچار میهن‌گریزی و ترس از میهن یا خانه بوده‌اند. معادل اجتماعی این میهن‌گریزی را در روان‌شناسی می‌توان نزدیک به مفهوم «اویکوفوبیا»* دانست. روشنفکران وطن‌دوستِ وطن‌گریز کسانی بودند که از بد حادثة تقدیر در سیستم اجتماعی و سیاسیی پرتاب شده بودند که واقعیات آن را بسیار دورتر از تصورات و توقعات خود از جهان ــ و جهان مدرن ــ می‌یافتند؛ با این حال واقع‌گرایانه یا رومانتیک دل در گروی گذشتة فرهنگی و تاریخی و سرنوشت ایران داشتند ــ به‌طبع چنین نگاهی به دیگر اقشار جامعة ایرانی نیز سرریز می‌شد.
چنین نگرشی را نه‌تنها در میان روشنفکران میان‌مایه و فعالان سیاسی، که حتی در میان برجسته‌ترین ْْْروشنفکران معاصر ایرانی نیز می‌توان سراغ کرد. صادق هدایت، نویسندة بزرگ ایرانی، ملی‌گرایی بود که به‌شدت نسبت به حال و آیندة ایران بدبین بود. «آنچه که در ناسیونالیسم‏ هدایت اهمیّت داشت صرفا شیفتگی محض و نوستالژی شگفت او بود نسبت‏ به عظمت گذشتة باستانی و نسبت به پاکی عناصر فرهنگ ایران قدیم. او امیدی‏ به آینده نداشت و بر تباهی تاریخی شکوه و عظمتی که احیای آن امکان‏پذیر نبود با یأس فلسفی و سیاسی می‏نگریست»(آجوانی، 1371: 474). هدایت این ناامیدی را با ظرافت ادبی در آثار خود منعکس می‌ساخت. عظمت ایران باستان در مقابل عقب‌ماندگی ایران کنونی و هم‌زمان شکوه غربِ پیشرفته، یک دلزدگی نسبت به وطن معاصر و واقعی در هدایت ایجاد می‌کرد. او همة اطرافیان خود را انسان‌هایی فرومایه و یک شکل که عامل تحقیر هویت ایرانی هستند می‌دید. شاید سرانجام این حس وطن‌گریزیِ نویسندة ملی‌گرا بود که به خودکشی او ــ دور از ایران ــ ختم شد.
شعر «کاوه یا اسکندر» از مهدی اخوان ثالث ــ روشنفکر و شاعر ملی‌گرای ایرانی که نسلی پس از هدایت می‌زیست ــ می‌تواند نمونه‌ای دیگر از این نگرش باشد. اخوان ثالث، در شعر «باغ من»، ایران را به «باغ بی‌برگی» توصیف می‌کند که گرچه خران‌زده است، اما در هر حال «زیبا»ست؛ باغی که ــ با نگاهی نوستالژیک ــ «داستان از میوه‌های سر به گردون سای اینک خفته در تابوت پست خاک می‌گوید». شاعر اما در شعر «پیوندها و باغ»، با دلی پر از کین از وقایع سیاسی و اجتماعی زمانه خود، مرگِ «باغ» و نشستن «به عزای عاجلت، ای بی‌نجابت باغ» را آرزو دارد. سرانجام هنگامی که فضای سیاسی شکست ایده‌ها و ایده‌آل‌های شاعر را ترسیم می‌سازد، به صرافت اسکندری نجات‌بخش می‌افتد:
«باز می‌گویند: فردای دگر
صبر کن تا دیگری پیدا شود
کاوه ای پیدا نخواهد شد،  امید!
کاشکی اسکندری پیدا شود.»
نگاه اخوان ثالث نگاهی شاعرانه و انتزاعی‌ست که به توضیح واقعیت متناقض‌نمای میهن‌دوستی اویکوفوبیک در میان ایرانیان یاری می‌رساند، اما هنگامی که این پدیده به بی‌تدبیری در عمل سیاسی و اجتماعی پیوند بخورد می‌تواند به سقوط و تباهی بیانجامد. نمونه‌ای عینی و فاجعه‌بار از این پدیده در تاریخ معاصر را می‌توان در همکاری شاپور بختیار با رژیم نژادپرست صدام حسین در اوایل جنگ تحمیلی سراغ کرد ــ کنشی به‌منظور مبارزه با حکومت مستقر در ایران اما در عمل علیه تمامیت کشور ایران. مصادیق بیشتر این پدیده را می‌توان میان برخی دیگر از تحصیل‌کردگان، روشنفکران و فعالین سیاسی معاصر ایرانی نیز جستجو کرد.
    اما قصه به همین‌جا ختم نمی‌شود. به‌نظر می‌رسد همزمان با روند چشمگیر کوتاه شدن قامت و منزلت فکری نسل جدید مدعیان روشنفکری در ایران تحولی فاجعه‌بار در نگرش‌ها و مواضع این مدعیان و همچنین تحصیل‌کردگان جوان ایرانی در حال ترویج است؛ یک اویکوفبیا و وطن‌گریزیی رومانتیک که این‌بار برخلاف نسل‌های قبل از خود تعهدی به کشور و ملی‌گرایی هم نشان نمی‌دهد؛ تنها خلاصه می‌شود در گریز از هر آنچه سبقه‌ای ایرانی داشته و تخفیف هر نماد و متنی که هویتی ایرانی دارد. ‌ چنین پدیده‌ای اگرچه به‌ظاهر از تناقض وضعیت قبلی رها شده، لیکن نمود یک آنومی و سرگشتی عمیق و تاسف‌بار اجتماعی و فرهنگی است.

* . Oikophobia. اهمیت تاثیر این پدیده بر روشنفکران ایرانی را وامدار نظرات دکتر جهانگیر معینی علمداری هستم.


آجودانی، ماشاالله(1371) «هدایت و ناسیونالیسم» ایران‌نامه. سال دهم. صص 504-474
قائد، محمد(1382) ظلم، جهل و برزخیان زمین: نجوا وفریاد در برخورد فرهنگ‌ها. تهران: طرح نو
‌طباطبایی، سید جواد(1382) دیباچه‌ای بر نظریة انحطاط ایران. تهران: نگاه معاصر

بهزاد عطارزاده

پژوهشگر و تحلیلگر علوم سیاسی، دکتری علوم سیاسی دانشگاه تهران

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/6c074d77a9a7afae605345681c0689fd.jpg
در حالی که رسانه های باکو هفته گذشته روسیه را به دلیل چاپ یک دایره المعارف جغرافیایی به نقض تمامیت ارضی خود متهم کرده بودند این هفته نیز امریکا را به نقض
cache/resized/253e7b5503d2933aa9ad41c20c188d31.jpg
زاهد عروج ، عضو «کميته امور امنيتي و دفاع و مبارزه با مفاسد مالي» مجلس جمهوري  باکو در مقاله اي  عليه رژه نظامي زنان محجبه يمني در محکوميت جنايات رژيم آل سعود
cache/resized/a700710a72457be4a885dcc12feb25c8.jpg
رييس « موسسه تاريخ » آکادمي ملي علوم جمهوري باکو اعلام کرد  تاريخ اين کشور از نو نوشته مي شود. به این ترتیب الهام علی اف دستور داده است که تاریخ جمهوری باکو
cache/resized/d1578f1800b9a9c3c6eec2856e1b51e1.jpg
«باکو پست» نوشت : « ممکن است شبکه تجاري رضا ضراب در ترکيه و ايران و جمهوري آذربايجان فرو بپاشد. رضا ضراب در آمريکا به اتهام نقض تحريم مالي ايران و پولشويي
cache/resized/ec0f960be64406e4ee14a3ba2edb14f4.jpg
فاضل مصطفی ، نماینده پان ترکیست افراطی، شیعه ستیز و ضدایران در مجلس جمهوری آذربایجان بار دیگر در اهانتی وقیحانه به آذری های ایران و دینداران و ایران دوستان
cache/resized/d494a5ca76366d9ed384a4a901239f5d.jpg
«الهام علی اف»، رئیس جمهور آذربایجان مسئولیت امور اجرایی نشست بین المللی تشکل ها و سازمان های یهودی آمریکا را از «مالکلم هنلاین» مسئول سابق امور اجرایی اجلاس
cache/resized/d1317584f1637b03d42b52e20e288b23.jpg
به گزارش خبرگزاري رسمي آذرتاج، آويگدور ليبرمن ، وزير دفاع اسراييل در گفتگوي اختصاصي با اين خبرگزاري با تاکيد بر قرار داشتن مناسبات ميان اسراييل و جمهوري
cache/resized/7a9b411cfd19d6c25751db44b01196d4.jpg
پايگاه اينترنتي « استراتگ» با انتشار تحليل «استانيسلاو تاراسوف» در پايگاه اينترنتي «رگنوم» روسيه تحت عنوان « آيا سياست چندجانبه باکو در خصوص خاورميانه ( غرب
cache/resized/420f30335896657222212953a3930f7a.jpg
شاهين مصطفي اف، وزير اقتصاد جمهوري باکو اعلام کرد انگليس با 27 ميليارد دلار ،  نخستين سرمايه گذار خارجي در این کشور است. به گزارش خبرگزاري آپا، شاهين مصطفي اف
cache/resized/2590483ca923ce06d1f83a7f5478522c.jpg
الهام اسماعيل، مامور پيشين امنيتي و کارشناس امور سياسي و امنيتي در رسانه ها، با انتشار تحليلي در پايگاه اينترنتي « مدراتور» به دولت اين کشور پيشنهاد کرد براي
cache/resized/5eb0da8f0b5a3d8f9e3b629bc8304cf0.jpg
ميانجيگران صلح قره باغ در آنکارا  با مولود چاووش اوغلو، وزير خارجه ترکيه ديدار کردند. به گزارش «آذ ويزيون»، وزيرخارجه ترکيه در توييتر خود خبر داد با  ايگور
cache/resized/fda828f0c1d3e104ab04fe59b4b71bba.jpg
روزنامه يني مساوات در گزارشي در خصوص کاهش اختيارات «اداره مسلمانان قفقاز» و افزايش اختيارات «کميته دولتي امور گروه هاي ديني » نوشت : « (جمهوري) آذربايجان مدل