محمدعلی تربیت؛ مرد دایره‌المعارف

دوشنبه, 27 دی 1395 ساعت 20:26 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

 

 

به مناسبت 27 دی سالروز وفات محمدعلی تربیت

 

فر هیختگان: محمدعلی‌خان تربیت را باید جزء آخرین افرادی دانست که می‌توان به آنها، لقب انسان‌های دایره‌المعارفی داد. محمدعلی تربیت نماد یک انسان فرهنگی مدرن در بزنگاه مواجهه ایران با فرآیند مدرنیته و مدرنیزاسیون بود. تربیت فردی ادیب، کتاب‌شناس، مورخ، روزنامه‌نگار، معلم و شهردار بود. محمدعلی تربیت همچون بسیاری از بزرگمردان تبریزی عصر خود، نسبت به زمانه‌ خویش، آگاهی داشت و در راه خدمت به خلق، کتابخانه‌ها، دبستان‌ها، دبیرستان‌ها، روزنامه‌ها و مجلات بسیاری تاسیس و اداره کرد.

 زمانه و زندگی

میرزا محمدعلی‌خان تربیت در ششم خرداد 1256 در محله نوبر تبریز چشم به جهان گشود. در سال 1276 آموزشگاه «تربیت» را که نخستین آموزشگاه ملی تبریز بود، دایر کرد و از همان سال تا سال 1281 معلم هیئت و جغرافیا و ادبیات آموزشگاه لقمانیه بود. در سال 1277 به همراهی میرزا‌حسین‌خان عدالت (صاحب روزنامه‌ الحدید، عدالت و صحبت)، سیدمحمد شبستری (مدیر روزنامه‌ ایران نو) و سیدحسن تقی‌زاده نخستین کتابخانه و کتابفروشی با سبک مدرن را در تبریز تاسیس کرد که به مدت 10 سال دوام داشت و موقع حمله‌ اردوی محمدعلی شاه به تبریز بلافاصله پس از به توپ بستن مجلس، کتابخانه به تاراج رفت و سوزانده شد. این کتابفروشی و کتابخانه مرکز مهمی برای فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی دوران مشروطیت در تبریز بود و تعداد زیادی از آزادیخواهان گرد آن جمع می‌شدند و درباره‌ کتاب‌های جدید و سیاست روز بحث می‌کردند. تربیت نام خود را از روی این کتابخانه انتخاب و مدرسه‌ای نیز به همین نام دایر کرد که این مدرسه، پس از مدرسه‌ کمال، دومین مدرسه‌ای بود که در تبریز به آموزش علوم و فنون مدرن می‌پرداخت. در سال 1281 محمدعلی تربیت به همراه روشنفکران دیگری چون سیدحسن تقی‌زاده و یوسف‌خان اعتصام‌الملک مجله‌ای به نام «گنجینه‌ فنون» منتشر کرد. این مجله به ادعای سیدفرید قاسمی و دیگر مورخان تاریخ مطبوعات ایران، نخستین مجله‌ علمی‌ای بود که همپا با نشریات اروپایی، مطالب و کتاب‌های علمی را به شکل پاورقی منتشر می‌کرد. وی پس از اعلان مشروطیت، روزنامه‌ای به نام «اتحاد» را در تبریز به مدت 25 شماره منتشر کرد.

حشر و نشر تربیت با روشنفکران و آزادیخواهان شهر، منجر به ایجاد هسته‌ اولیه آزادیخواهانی شد که بعدها در مبارزات جانفشانه‌ مردم تبریز در مقابل قوای استبداد، به مرکز غیبی تبریز معروف شد. کربلایی علی مسیو، سیدحسن تقی‌زاده، سیدمحمد شبستری، حاج‌علی دواچی، میرزامحمود غنی‌زاده، حاج رسول صدقیانی و میرزا علی‌قلی‌خان صفروف به همراه میرزا محمدعلی تربیت از جمله کسانی بودند که هسته اصلی مرکز غیبی تبریز را تشکیل می‌دادند و رهبری فکری مبارزه با مخالفان مشروطه را برعهده داشتند. پس از به توپ بسته شدن مجلس و تاراج کتابخانه، تربیت از راه وین به پاریس و سپس به لندن نزد پروفسور ادوارد براون رفت. وی همزمان با پیشروی قوای رشت، به ایران بازگشت. با فتح تهران به دست مجاهدان، به عضویت هیات مدیره‌ موقتی 12 نفره‌ای انتخاب شد که برگزیده‌ رهبران انقلاب و ناظر اعمال وزرا بود.

از سال‌ 1300 تا 1304شمسی به مدت پنج سال رئیس فرهنگ و معارف آذربایجان بود و در این راه خدمات شایانی انجام داد. وی بار دیگر کتابخانه و قرائتخانه‌ عمومی بزرگی دایر کرد که بعدها «کتابخانه و قرائتخانه‌ دولتی تربیت» نام گرفت. وی سپس تا پایان عمر و با مساعدت و همراهی دولت رضاشاه از مجلس هشتم تا دوازدهم به نمایندگی مردم تبریز انتخاب شد و در 27 دی 1318 در تهران دنیا را بدرود گفت.

 آثار تربیت

تربیت طی عمر پربار خود هشت کتاب «زادبوم» مربوط به جغرافی طبیعی، سیاسی و تاریخی ایران به ویژه آذربایجان، «تاریخ مطبوعات ایران» حاوی شرح نام و آمار جراید ایران، «دانشمندان آذربایجان» شامل شرح‌حال آذربایجانیان گمنام سده‌های پیشین در عرصه‌ علم، فرهنگ و هنر، «تصحیح تاریخ جهانگشای نادری»، «تصحیح دره نادری»، رساله‌ «مثنوی‌ها»، رساله‌ «نوروزیه» و تقویم «تربیت» را از خود به یادگار گذاشت.

میرزا‌محمدعلی تربیت، شخصیتی دایره‌المعارفی داشت و در اکثر کتابخانه‌های بزرگ اروپا، مصر، عثمانی و ایران به مطالعه و تحقیق کتاب‌های ایرانی پرداخته بود و اطلاعات گرانبهایی از کتاب‌های ایرانی در حافظه‌ فوق‌العاده‌اش نقش بسته بود، به‌حدی که آشنایان و مورخان ادعا کرده‌اند در مورد کتاب‌ها و تالیفات ایرانی در میان ایرانیان و اروپاییان هیچ‌کس به اندازه‌ او، مطلع نبوده است. حافظه‌ قوی و دقیق او چنان بود که اطلاع داشت کتاب‌های هر مولف در کدام کتابخانه ایران و جهان موجود است و دارای چه فصل‌ها و باب‌هایی است و در کدام عصر تالیف شده و... .

به گفته یکی از شاگردانش، در آذربایجان فقط می‌توان نام مرحوم میرزاجعفر سلطان‌القرایی را برد که مانند مرحوم تربیت در کتاب‌شناسی فارسی و ترکی در متون تبحر خاصی داشت.

وی مردی دانشمند و صاحب کمالات با عشق و علاقه‌ وافر به کسب دانش و اطلاعات و اخبار نو و ناشنیده بود. بزرگ‌ترین ذوق و عیش و خوشگذرانی‌اش مطالعه و تماشای کتاب‌های خطی بود و ساعت‌های متوالی با هوش و حافظه‌ مثال‌زدنی‌اش اسامی کتاب‌های خطی و چاپی را برای حاضران و مستمعان توصیف می‌کرد.

وی که به اوضاع اسفناک کشور و میزان عقب‌ماندگی آن پی برده بود، با وسایل ممکنه در تنویر افکار می‌کوشید و فردی میهن‌پرست و آزادیخواه بود. شخصی شیرین‌زبان، خوش‌بیان، مجلس آرا و به شهادت تمامی فضلا و دانشمندان زمانش، دارای اخلاقی ستوده بود.

 نقش تاریخی تربیت

آذربایجان در طول تاریخ خود مردان بسیاری بسان تربیت به خود دیده است؛ مردانی که در زمان خود عاشقانه و دلسوزانه برای شهر و دیار و کشور خویش تلاش کرده و افتخار آفریدند. دورانی که بخش عظیمی از تحولات آن در سایه چنین مردانی معنا یافته؛ مردانی که با فکر و عمل خود تاریخ آن روزگار را رقم زدند. انسان‌هایی که هر یک کارایی چند مرد دانشمند و سیاستمدار را دارا بودند و نه‌تنها عملکردشان موجب پیشرفت و تطور جامعه‌شان شد، بلکه برگ‌برگ تاریخ عرصه‌های مختلف، مملو از نقش تاریخی این انسان‌های بزرگ است.

امروز در حالی یاد و نام این بزرگمرد را گرامی می‌داریم که کمتر کسی کتابخانه‌ تربیت تبریز را می‌شناسد. امروز در شرایطی از تلاش‌های مردی عاشق برای برقراری کتابخانه و قرائتخانه سخن به میان می‌آوریم که جامعه با کتاب و کتابخانه قهر است و در سایه جهان پست‌مدرن و شبکه‌های وسیع اجتماعی، شتابزده به سوی فرهنگ مطلق شفاهی گام برمی‌دارد.

امروز تبریز، آذربایجان و ایران بیش از هر زمان دیگر به مردان و زنانی از جنس میرزامحمدعلی‌خان تربیت نیاز دارد؛ مردان و زنانی که با جان و دل در فکر تعالی و تعمق هرچه بیشتر جامعه‌ خود باشند و روزنه‌های امیدی به آشتی مردم با فرهنگ کتبی باشند.

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/6c074d77a9a7afae605345681c0689fd.jpg
در حالی که رسانه های باکو هفته گذشته روسیه را به دلیل چاپ یک دایره المعارف جغرافیایی به نقض تمامیت ارضی خود متهم کرده بودند این هفته نیز امریکا را به نقض
cache/resized/253e7b5503d2933aa9ad41c20c188d31.jpg
زاهد عروج ، عضو «کميته امور امنيتي و دفاع و مبارزه با مفاسد مالي» مجلس جمهوري  باکو در مقاله اي  عليه رژه نظامي زنان محجبه يمني در محکوميت جنايات رژيم آل سعود
cache/resized/a700710a72457be4a885dcc12feb25c8.jpg
رييس « موسسه تاريخ » آکادمي ملي علوم جمهوري باکو اعلام کرد  تاريخ اين کشور از نو نوشته مي شود. به این ترتیب الهام علی اف دستور داده است که تاریخ جمهوری باکو
cache/resized/d1578f1800b9a9c3c6eec2856e1b51e1.jpg
«باکو پست» نوشت : « ممکن است شبکه تجاري رضا ضراب در ترکيه و ايران و جمهوري آذربايجان فرو بپاشد. رضا ضراب در آمريکا به اتهام نقض تحريم مالي ايران و پولشويي
cache/resized/ec0f960be64406e4ee14a3ba2edb14f4.jpg
فاضل مصطفی ، نماینده پان ترکیست افراطی، شیعه ستیز و ضدایران در مجلس جمهوری آذربایجان بار دیگر در اهانتی وقیحانه به آذری های ایران و دینداران و ایران دوستان
cache/resized/d494a5ca76366d9ed384a4a901239f5d.jpg
«الهام علی اف»، رئیس جمهور آذربایجان مسئولیت امور اجرایی نشست بین المللی تشکل ها و سازمان های یهودی آمریکا را از «مالکلم هنلاین» مسئول سابق امور اجرایی اجلاس
cache/resized/d1317584f1637b03d42b52e20e288b23.jpg
به گزارش خبرگزاري رسمي آذرتاج، آويگدور ليبرمن ، وزير دفاع اسراييل در گفتگوي اختصاصي با اين خبرگزاري با تاکيد بر قرار داشتن مناسبات ميان اسراييل و جمهوري
cache/resized/7a9b411cfd19d6c25751db44b01196d4.jpg
پايگاه اينترنتي « استراتگ» با انتشار تحليل «استانيسلاو تاراسوف» در پايگاه اينترنتي «رگنوم» روسيه تحت عنوان « آيا سياست چندجانبه باکو در خصوص خاورميانه ( غرب
cache/resized/420f30335896657222212953a3930f7a.jpg
شاهين مصطفي اف، وزير اقتصاد جمهوري باکو اعلام کرد انگليس با 27 ميليارد دلار ،  نخستين سرمايه گذار خارجي در این کشور است. به گزارش خبرگزاري آپا، شاهين مصطفي اف
cache/resized/2590483ca923ce06d1f83a7f5478522c.jpg
الهام اسماعيل، مامور پيشين امنيتي و کارشناس امور سياسي و امنيتي در رسانه ها، با انتشار تحليلي در پايگاه اينترنتي « مدراتور» به دولت اين کشور پيشنهاد کرد براي
cache/resized/5eb0da8f0b5a3d8f9e3b629bc8304cf0.jpg
ميانجيگران صلح قره باغ در آنکارا  با مولود چاووش اوغلو، وزير خارجه ترکيه ديدار کردند. به گزارش «آذ ويزيون»، وزيرخارجه ترکيه در توييتر خود خبر داد با  ايگور
cache/resized/fda828f0c1d3e104ab04fe59b4b71bba.jpg
روزنامه يني مساوات در گزارشي در خصوص کاهش اختيارات «اداره مسلمانان قفقاز» و افزايش اختيارات «کميته دولتي امور گروه هاي ديني » نوشت : « (جمهوري) آذربايجان مدل