انديشه‌ های سياسي و اجتماعی نظامی در منظومه اسکندر نامه/محمد طاهری خسروشاهی

یکشنبه, 02 دی 1397 ساعت 09:12 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم



یادداشتی از:
محمّد طاهری خسروشاهی

بسياري از آثار كلاسيك را نبايد صرفاً از ديدگاه ادبي نگريست. اين آثار، گذشته از وجوه ادبي و زيبايي‌شناختي، مملو از انديشه‌هایي است كه جز با تكيه بر نظريه‌هاي دقيق و روش‌هاي جديد قابل كشف نیستند. اسكندرنامه نظامي را نيز بايد در زمره‌ همين آثار دسته‌بندي كرد و آن را همچون شاهنامه فردوسي، اثري ملّي قلمداد نمود.
یکی از وجوه قابل تامل در خصوص منظومه اسکندرنامه، اندیشه های سیاسی و اجتماعی نظامی است.
جستجوي اين اندیشه های‌ سياسي و اجتماعی در كنار بن مایه هایی از عرفان اسلامي و فرهنگ ایرانی و آذربایجانی، نقش مهمي در شناخت فرهنگ و هويت ايراني و آذربایجانی نظامی گنجه ای دارد.
در این نگاه به اسكندرنامه‌ نظامي مي‌توان گفت اين اثر افزون بر ارزش ادبي، يك «سياست‌نامه‌ منظوم» است كه شاعر در خلال آن، به بيان انديشه‌هاي سياسي و اجتماعي پرداخته و نام خود را در رديف تداوم‌دهندگان فرهنگ و هويت اسلامی و ايرانی یک آذربایجانی اصیل، جاودانه ساخته است.
يكي از اركان استحكام بنيادهاي ملّي در سده‌هاي كهن، توجه به مقوله «ديانت» است. استاد فتح الله مجتبایی معتقد است که «شايد در ايران باستان و به ويژه دوره ساساني بر هيچ حوزه‌اي به اندازه‌ دين و همراهي دين و سياست تأكيد نشده باشد؛ به طوري كه بهترين و كامل‌ترين حكومت‌ها، حكومتي دانسته شده است كه در آن دين و دولت توأم و شهريار دين‌دار فرمانروا باشد».
من معتقدم شاید براساس همين ديدگاه است كه اردشير بابكان در «اندرزنامه‌« معروف خود به همراهي دين و سياست تأكيد مي‌كند و می گوید: «بدانيد كه پادشاهي و دين دو برادر همزادند كه پايداري هر يك جز به آن ديگري نباشد».
نظامي گنجه‌اي نیز در اسكندرنامه، آنجا كه از شش گروه همراه هميشگي اسكندر سخن مي‌گويد، نقش علما و پيامبران را به طور ويژه برجسته مي‌نمايد:
شنيدم كه هر جا كه راندي چو كوه
نبودي درش خالي از شش گروه
ز پيران زاهد بسي نيكمرد
كه در شب دعايي توانند كرد
به پيغمبران نيز بودش پناه
وزين جمله خالي نبودش سپاه
(اقبال‌نامه/ 1329)
مطالعه اسكندرنامه نشان مي‌دهد كه در انديشه‌ نظامي، سياست با دين همراه است. وي حتي در اسكندرنامه، بدون توجه به واقعيت تاريخي چهره‌ اسكندر، از او تصويري آرماني ترسيم مي‌نمايد. او به آیين اسكندر تاريخي توجهي ندارد و اين فرمانروا را معتقد به ابراهيم پيامبر معرفي مي کند و حتي اسكندر را به زيارت كعبه مي‌فرستد:
به صحف براهيم ايزدشناس
كزان دين كنم پيش يزدان سپاس
كه گر دست يابم بر ايرانيان
برم دين زردشت را از ميان
چنين رسم پاكيزه و راه راست
ره ما و رسم نياكان ماست
(شرف‌نامه/ 995)
حتي وقتي اسكندر با زنان گشاده‌روي قبچاقي روبه‌رو مي‌شود، به بي‌حجابي ايشان چشم فرو مي‌بندد:
به پيران قبچاق پوشيده گفت
كه زن روي پوشيده به، در نهفت
زني كو نمايد به بيگانه روي
ندارد شكوه خود و شرم شوي
(شرف‌نامه/ 1118)
انتقاد از اوضاع نابسامان جامعه از ديگر مباني انديشه های‌ سياسي و اجتماعی نظامي گنجه‌اي است.
 می دانید که نظامي در دوراني مي‌زيست كه پس از مرگ ملكشاه سلجوقي، ايالات شمال‌غربي ايران، دستخوش ناآرامي‌ها و بحران‌هاي سياسي ـ اجتماعي متعدد و زمينه‌ تهاجم گرجيان نيز فراهم بود. نظامی در این اوضاع نابسامان زبان به انتقاد از ناملايمات اجتماعي مي‌گشايد:
جهان بينم از ميل جوينده پر
يكي سوي دريا يكي سوي دُر
نبينم كسي را در اين روزگار
كه ميلش بود سوي آموزگار
چو من بلبلي را بود ناگزير
كز اين گوش گيران شوم گوشه‌گير
(شرف‌نامه/ 971)
نظامي در لباس تلويح و با رندي تمام، زبان به نصيحت پادشاه مي‌گشايد در واقع نظامي، هم گذشته‌ باعظمت ايران را به ياد سلطان سلجوقي مي‌آورد و هم او را به عدل فرا مي‌خواند:
ز كاووس و كيخسرو و كيقباد
تويي بيشدادي به از پيشداد
چو در داد بيشي و پيشيت هست
سزد گر شوي بر كيان پيش‌دست
(اقبال‌نامه/ 1327)
عدل‌ورزي به عنوان يكي از بنيادي‌ترين مؤلفه‌هاي جهان بینی نظامي است:
رها كن ستم را به يكبارگي
كه كم‌عمري آرد ستمكارگي
شه از داد، خود گر پشيمان شود
ولايت زِ بيداد ويران شود
اگر داد بودي و داور بسي
ده آباد بودي و در ده كسي
به انصاف و داد آرد اين خاك بر
تباهي پذيرد ز بيدادگر
(اقبال‌نامه/ 1410)
  با مطالعه بيشتر و انس در سروده‌هاي نظامي به ويژه منظومه‌ ملّي اسكندرنامه، به مؤلفه‌هاي بنيادين بيشتري در خصوص آرمان‌شهر نظامي مي‌توان پي برد. اين مطالعات نشان مي‌دهد كه منظومه اسكندرنامه را بايد در رديف آثار «منظوم سياسي» قلمداد كرد و آن را از آثار ملّي زبان و ادب فارسي برشمرد.

محمد طاهری خسروشاهی

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/7915c8ec5a616b82d8e627666af42ea1.jpg
زرتشت علیزاده، کارشناس و تحلیلگر امور سیاسی جمهوری آذربایجان که اغلب پیش بینی هایش محقق شده است، هشدار داد در شرایط کنونی خط وقوع جنگ مجدد میان جمهوری
cache/resized/165659ca25041feb2341a75ef1dbbf84.jpg
    12 تیرماه 1399، روزنامه اورشلیم پست و برخی رسانه های اسرائیل، گزارشی از فعالیت های صنایع هوا – فضای اسرائیل ارایه کردند که آزمایش تکمیلی سیستم- جنگی
cache/resized/dfd47b948c7d59e758d1c233da2f0c9e.jpg
واقعات های منطقه طاووش افسانه شکست ناپذیری پهپاد های اسرائیلی را در هم شکستند. در درگیری های اخیر طاوش نیرو های نظامی ارمنستان موفق شدند تعدادی از پهپاد های
cache/resized/d78317eaf9d8529d329685fd96f4770f.jpg
سایت آذپولیتیکا در باکو از احتمال پیگرد قضایی المار محمدیاروف، وزیر خارجه پیشین این کشور خبر داد. سایت آذپلیتکا نوشت: « به علت تبدیل وزارت خارجه جمهوری
cache/resized/eca32b5758c8f79131512aab00c727ac.jpg
متخصصان نظامی اسراییل برای توضیح درباره علت سرنگون شدن پهپادهای اسراییلی توسط ارمنستان به باکو دعوت شدند.  متخصصان نظامی اسراییل در جمهوری آذربایجان هستند.  
cache/resized/69eec43d4ee2dab59ddcd68b2c0854af.jpg
در پی تظاهرات مخالفان حکومت الهام علی اف در خیابان های باکو در اعتراض به مدیریت جنگ در 25 و 26 تیر 1399 الهام علی اف در گفتگو با وزرای کابینه خود، از روح
cache/resized/2fa6a5e38daa801dcca55aa7d64a70d8.jpg
آندرانیک کوچاریان رئیس کمیسیون امنیت و دفاع پارلمان ارمنستان روز 23 تیر در نشست فوق العاده پارلمان با اشاره به تحرکات و تجاوز مرزی جمهوری باکو به خاک ارمنستان،
cache/resized/246dd1af39e43d888fc2a58dd30e4ca5.jpg
  وزیر محیط زیست ترکیه اعلام کرد این کشور آب رودخانه "کورا" را متعلق به خود می داند و به هر مسیری که بخواهد آن را هدایت می کند! به گزارش پایگاه اینترنتی
cache/resized/e585a064efe9d034a20247bb81026e44.jpg
  در حالی که مقامات و رسانه های باکو به مدت نزدیک به سه دهه ،  ایران را عامل اشغال شوشی معرفی کرده و به استناد آن به تبلیغات ضدایرانی دامن زده اند، الهام علی
cache/resized/306eee48c2c1d5e1e7c0586e0bfb45b6.jpg
  سازمان عفو بین‌الملل ضمن صدور بیانیه‌ای از جمهوری آذربایجان خواست “فخرالدین عباس‌زاده” رهبر و “الوین عیس‌اف”، از فعالین اجتماعی تالشی‌های این کشور را از
cache/resized/d68032ef4b42ae7ff99957bb0cc5fa86.jpg
زرتشت علیزاده، تحلیلگر برجسته آذربایجانی نوشت : « ملی گرایان جمهوری آذربایجان بطور کل مخلوقاتی محروم از توانایی درک واقعیت و ارزیابی درست جایگاه خود و جمهوری
cache/resized/51a23a143e0fc4a33e2861cf04476dbd.jpg
صورت حسین اف، نخست وزیر اسبق و از فرماندهان نظامی فعال در جمهوری آذربایجان در سال های 1992 و 1993 گفت کمک های نظامی که برای عملیات نجات اهالی خوجالی فرستادم،