ارومیه و تحرکّات «کمیتة نجات»

سه شنبه, 26 اسفند 1393 ساعت 08:12 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

با پیشامد واقعة سوم شهریور ۱۳۲۰ که به فروپاشی نظامِ رضاشاهی منجر گردید، عرصه بر یک دگرگونی اساسی گشوده شد. در کنارِ از میان رفتن یک نظام متمرکز اداری که پیش درآمدی شد بر آشوب و اغتشاش، استقرار مجموعه ای از نیروهای خارجی در بخش‌هایی از کشور، خود مزید بر علت شده و باعث گردید آشوب و اغتشاشی که می‌توانست جنبه‌ای کوتاه و گذرا داشته باشد، در تلاقی یا به عبارت دقیق‌تر، در مواجهه با همراهی سیاست‌ها و اهداف متفقین در ایران وجهی ثابت و ماندگار یابد که تا مدت زمانی بعد از پایان جنگ دوم جهانی و خروج نیروهای خارجی نیز تداوم داشته باشد. در این بررسی به یکی از نخستین نمونه‌های این آشوب و اغتشاش پرداخته خواهد شد، یعنی حوادث بخش‌های کردنشین آذربایجان غربی در سال نخست اشغال ایران.

فاجعة شهریور ۱۳۲۰ چه از منظر لشکری، فروپاشی سریع مقاومت نظامی ایران و چه از لحاظ کشوری، یک به هم ریختگی کامل اداری، در واقع بیش از آنکه حاصل عملکرد ضعیف نظام در سطوح محلی و منطقه‌ای باشد، نتیجة از کار افتادن قلب آن در وقت بحران بود. تعلل شخص اول مملکت، آن هم در نظامی که تمامی امور خود را در دست او متمرکز داشت، در روشن ساختن تکلیف تشکیلات نظامی و اداری در برابر صف‌آرایی و حملة قریب‌الوقوع نیروهای نظامی بریتانیا و شوروی و رها ساختن آنها به حال خود به وضعیت فضاحت باری منجر شد که می‌دانیم. در کنار فروپاشی لشکر چهارم رضائیه که تحت فرماندهی سرلشکر معینی قرار داشت، نظام اداری استان چهارم نیز تحولات مشابهی را تجربه کرد. پاره‌ای از صاحب منصبان ارشد نظام به وقت سختی ترک خدمت کرده و از صحنه گریختند. اگر چه در سطوح میانی و پایینیِ سلسله مراتب لشکری و کشوری آذربایجان بودند صاحب منصبانی که بر جای مانده و به وظایف خود عمل کردند؛ ولی این امر در کاستن از هرج و مرج ناشی از فروپاشی تشکیلات اداری و انتظامی ایران و استقرار قوای ارتش سرخ در آن سامان تأثیر چندانی بر جای نگذاشت و به ناگاه رشتة امور از هم گسیخت.

جبران مافات
سرریز انبوهی از پناهندگان و آوارگان به شهرهای عمدة آذربایجان، به‌هم‌ریختن وضعیت ارزاق عمومی، مختل شدن کسب و کار و از همه مهمتر تجدید حیات واحدهای ایلی و عشایری در منطقه از پیامدهای مهّم این دگرگونی بود. تلاش مجدد واحدهایِ عشایری جان به در برده از سرکوب نظامی نیمة نخست دهة ۱۳۰۰ و به دنبال آن، تجربة به مراتب دردناکتر اسکان اجباری عشایر کوچرو در دهة ۱۳۱۰، بستر اصلی این آشوب و اغتشاش را تشکیل داد. در مناطقی از آذربایجان مانند خلخال و اردبیل، قراچه‌داغ و ارومیه، همانند دیگر حوزه‌های ایلی ایران با فرصت حاصل از فروپاشی تشکیلات نظامی و انتظامی کشور و تسلیحات بر جای مانده از آنها تحرکاتی از این دست آغاز شد.
برای مثال نیروهای بر جای مانده از عشایر فولادلوی خلخال که در مراحل نخست استقرار نظام پهلوی سرکوب گسترده‌ای را تجربه کرده بودند، اینک از نو وارد کار شدند. رهبری این حرکت را محمدتقی خان امیراحمدی برادرزادة امیر عشایر خلخالی بر عهده داشت. امیر عشایر در سال ۱۳۰۲ شمسی به حکم دولت، همراه با تنی چند از دیگر سران فولادلو اعدام شده بود. محمدتقی خان به رغم پاره‌ای از اختلافات با دیگر عشایر آن سامان، توانست در دی ماه ۱۳۲۰ بر هرو آباد مرکز خلخال چیره شود. در سایر نقاط آذربایجان، از جمله در میان شاهسون‌های مغان یا گروهی از عشایر قراچه‌داغ که برای مدتی در اطراف شبستر فعال بودند نیز تحرکات مشابهی آغاز شد. در ادامه از حوادث حوزة ماکو می‌توان سخن گفت که با مراجعت عشایر کرد جلالی بدان حدود، دوره‌ای از آشوب و اغتشاش را تجربه کرد. جلالی‌ها در اواخر دهة ۱۳۰۰ به نواحی داخلی ایران کوچانده شده و اینک در حالی که از هستی ساقط شده بودند و برای تأمین حداقلی از معیشت جز دستبرد به قراء اطراف، چاره‌ای نداشتند، به تدریج به موطن خود بازمی‌گشتند. ولی با این حال صحنة اصلی تحولاتی از این دست ارومیه بود که با توجه به تنوع زبانی و فرهنگی مردمانش و همچنین پیشینه‌ای از درگیری‌های ریشه‌دار که به جنگ اول جهانی بازمی‌گشت بیش از دیگر نقاط آذربایجان مستعد آشوب و اغتشاش بود.
سرهنگ مهین که در اواسط خرداد ۱۳۲۱ در رأس قوایی مأمور اعادة انتظام در آن حدود شد در توصیفی گویا از این تنوع زبانی و فرهنگی که زمینه ساز آشوب‌های ارومیه در این ایّام شد از تقسیم اهالی آن سامان به «... سه قسمت عمدة کرد، آثوری و عجم (منظور از عجم ساکنین شهر و رعایای شیعه مذهب ترک زبان هستند)...» می‌نویسد و اینکه «... این سه طبقه بر اثر پیشینة خصومت آمیز خونینی که از دیر زمانی با هم دارند کاملاً مخالف یکدیگر بوده، یگانه آمال و آرزوی آنان نابود ساختن و انتقامجویی از دشمنان خود می‌باشد...» ؛ دگرگونی حاصل از فروپاشی شهریور ۱۳۲۰ فرصت لازم را فراهم آورد. در آغاز این تحرکات جنبه‌ای داشت همانند دیگر تحرکات جاری در سایر حوزه‌های عشایری ایران؛ نظمی فرو ریخته و در واکنش به یک دورة بیست ساله از فشار و تضییق، واحدهای عشایری هر یک به نوعی وارد کار می‌شوند. از خراسان گرفته تا فارس و بختیاری، لرستان و کردستان. در نواحی کردنشین آذربایجان غربی، همانند تحولاتی که در حوزه‌های جنوبی کردستان در اطراف سردشت و سقز ... جریان داشت، عشایر کرد نواحی غربی دریاچة ارومیه نیز دست به کار شدند؛ از شکاک‌های محال صومای و برادوست در شمال گرفته تا بیگ‌زاده‌های دشت و هرکی‌های ترگور و مرگور و ایلات مامش و زرزا در اطراف اشنویه.
با آنکه فروپاشی ارتش و ممانعت مقامات ارتش سرخ از بازسازی نیروهای انتظامی ایران در مراحل بعد از ترک مخاصمه در گسترده شدن این آشوب و اغتشاش تأثیر داشت ولی شاید بتوان گفت که هنوز قصد و تعمدی در کار نبود. حتی در یک مرحله با سفر سرلشکر امان‌الله میرزا جهانبانی وزیر کشور کابینة فروغی به آذربایجان و دیدار وی از ارومیه در اواسط آبان ماه که قرار بود به انتصاب سرتیپ کوپال به جای اردلان به استانداری منجر شود امیدواری‌هایی حاصل شد که آرامش از نو برقرار گردد. در بسیاری از مراکزی که در طول این سفر از صبح روز ۶ آبان مورد بازدید جهانبانی و هیئت همراه قرار گرفت ـ از جمله زنجان، تبریز، مرند، خوی و شاهپور ـ تسلیح مجدد و تجدید سازمان نظام اداری و انتظامی محل از جمله اقداماتی بود که صورت گرفت. در گزارشی از دیدار کوتاه جهانبانی از ارومیه در ۱۵ آبان آمده است «... وضعیت شهر در اثر اقدامات و جدّیت استاندار سابق آقای اردلان مرتب شده بود ولی در خارج شهر بعضی بی‌نظمی‌ها و غارتگری‌ها موجود بود، نظر به لزوم ایجاد تدابیر نظامی سرتیپ کوپال به استانداری استان چهارم مستقر سپس به تسلیح و تقویت نیروی امنیه و شهربانی موفق و موجب مسرت و خوشوقتی خاطر اهالی گردید...» ولی به رغم این امیدواری اولیه از یک مرحله به بعد با استقرار کنسول شوروی در ارومیه وضع دگرگون گشت و با تأسیس یک کمیتة کرد و آسوری که به «کمیتة نجات» موسوم شد، این آشوب و اغتشاش وجهی هدفمند یافت.
در توضیح این دگرگونی، یکی از مهمترین عواملی را که می‌توان برشمرد، تغییر سیاست بخشی از مقامات شوروی است؛ در مراحل نخست اشغال، دامن زدن به آشوب و اغتشاش از جمله اهداف شوروی نبود و از این لحاظ عملکرد ژنرال نویکوف فرمانده محلی قوای ارتش سرخ کم و بیش مثبت ارزیابی شده است. آشوب و اغتشاشی که پیش آمد نیز بیشتر حاصلِ عواقب غیرقابل اجتناب این دگرگونی و یا نتیجة یک رشته سیاست‌های نسنجیدة اولیه چون تقلیل نیروهای انتظامی ایران ارزیابی می‌شد ولی با استقرار یک گروه جدید از مقامات امنیتی شوروی در منطقه حوادث جاری شکل دیگری به خود گرفت.

وحدت‌طلبان بادکوبه
در نیمة دوم ماه سپتامبر ۱۹۴۱ / اوایل مهرماه ۱۳۲۰ در پی مجموعه تلاش‌هایی از سوی میر جعفر باقروف دبیر اول حزب کمونیست آذربایجان شوروی، مقامات مسکو با اعزام گروهی از کارشناسان امنیتی، اقتصادی، سیاسی و تبلیغاتی به آذربایجان ایران موافقت کردند. این هیئت که تحت سرپرستی عزیز علی‌اُف دبیر سوم کمیتة مرکزی حزب کمونیست آذربایجان شوروی قرار داشت، به گونه‌ای که میرجعفر باقروف خاطرنشان کرد می‌بایست برای پیوند «... آذربایجانی‌های مقیم آنجا با برادران جدا ماندة عزیزشان یعنی خلق آذربایجان شوروی...» تلاش کند. به گفتة باقروف که به حضور ارتش سرخ در ایران مستظهر بود «... برای این کار نیرو و توانایی لازم را داریم... [و]... این کار هر قدر هم که مشکل باشد ما به زحمتکشان آذربایجان جنوبی یاری خواهیم رساند...».
در حالی که بخش اصلی این طرح به ابداع یک هویت «آذری» اختصاص یافت که هم به صورتی صریح و بی‌واسطه با انتشار جریده‌ای چون وطن یولندا (ارگان ارتش سرخ در آذربایجان) وجه بیان یافت و هم به صورت تأسیس یک تشکیلات محلی به نام «جمعیت آذربایجان» که از اوائل آبان نشریه‌ای را نیز به نام آذربایجان بدین کار اختصاص داد ، در بخش غربی آذربایجان برنامه‌ای پیاده شد که در اسناد شوروی از آن تحت عنوان «عملیات جدایی‌طلبانه در کردستان ایران» یاد شده است. به نظر می‌آید که تشکیل «کمیتة نجات» مزبور را نیز باید در این چارچوب مورد ارزیابی قرار داد. «کمیتة نجات» یا «کمیتة کرد و آسوری» که خبر تشکیل آن در اوایل دی ۱۳۲۰ ثبت شده است، در آغاز قرار بود دکتر ژورژ ابراهیمی داندانساز را در رأس داشته باشد ولی در پی امتناع وی، ملکم نام که او نیز دندانساز بود این امر را پذیرفت و به اتفاق زروبیگ و نوری‌بیگ و کامل بیگ که هر سه از خوانین کرد آن حدود بودند و همچنین یوئیل خرازی و دکتر اسکندر آشوری و آرشاک که خیاطی ارمنی بود، جمعیتی را تشکیل دادند. در اوان کار، کمیتة نجات در منزل برخی از اعضاء تشکیل جلسه می‌داد ولی بعد از چندی «... کامل بیک رئیس قسمتی از طایفة هرکی‌ها حیاطی را اجاره و ادارة شهربانی اکراد را در محلة قره صندوق تشکیل داد و از اکراد مسلح نیز در درب اداره‌اش قراول می‌دادند...». ترور مخالفان از جمله باقر والی‌زاده رئیس سابق تأمینات از جمله نخستین اقدامات کمیتة نجات بود. کنسول تازه وارد شوروی نیز در حمایت از این تحرکات دست به کار شد؛ به گزارش وابسته نظامی سفارت بریتانیا «... تحریک‌گران و حتی قاتلینی که توسط پلیس ایران بازداشت شده بودند به تقاضای مقامات شوروی آزاد شدند. به استاندار حکم شد تسلیحاتی را که از کردها و آسوری‌ها گرفته بودند به صاحبانش مسترد داشته و از خلع سلاح آنهایی که به شهر می‌آمدند خودداری کنند زیرا آنها 'میهمان' روس‌ها بودند...» در ادامة این گزارش آمده است «... در حالی که افراد شهربانی و ژاندارمری هدف حمله قرار گرفته و حتی در مواردی به قتل می‌رسیدند نیروهای روسیه نظاره‌گر ماجرا بودند...»
در این بین که در اثر ایجاد محدودیت برای نیروهای انتظامی ایران و بازگذاشتن دست گروهی از کردها تعداد فزاینده‌ای از روستاهای اطراف شهر مورد نهب و غارت قرار گرفت و بسیاری از روستائیان به ارومیه و دیگر شهرهای عمدة آن حدود گریختند، سعی و تلاش روس‌ها برای تقویت و توسعة این حرکت ادامه یافت. در ۲۷ نوامبر / ۶ آذر کنسولگری شوروی حدود بیست نفر از سران کرد دیگر نقاط را نیز گردآورد و روانة باکو ساخت؛ از جمله قاضی محمد، قرنی آقا و حمزه آقا مامش، ابراهیم آقا و علی‌خان منگور، بایزید آقا و محمد امین آقا پیران.
همزمان با مراجعت مسافران باکو و راه‌پیمایی آنها در رضائیه همراه با تصاویر استالین و بیرق‌های سرخ ، «کمیته نجات» نیز برای قبضة کامل قدرت وارد کار شد؛ وزارت امور خارجة ایران در گزارشی از این تحولات خاطر نشان ساخت که «... در اثر فشار اکراد و تحریکات روس‌ها بالاخره استاندار رضائیه [اردلان] و عده‌ای از مأمورین دولت از آنجا خارج شدند. اکراد دور هم جمعاً خیال دارند عمرآقای کرد را استاندار و مأمورین را از طرف خود بگمارند. مجالس با آشوری‌ها تشکیل و صحبت از استقلال می‌کنند...» و در ادامه افزود «... تمام این قضایا ناشی از آن است که روس‌ها نمی‌گذارند قوای لشکری یا امنیه و پاسبان به قدر کفایت به آنجا اعزام داریم. اگر این رویه ادامه پیدا کند آذربایجان از دست ما می‌رود...» ولی بنا به دلایلی که در ادامة این یادداشت بدان‌ها اشاره خواهد شد این رویه ادامه پیدا نکرد و آذربایجان هم از دست نرفت.

فرج بعد از شدت
پاییز و زمستان ۱۳۲۰، پاییز و زمستان ۱۳۲۴ نبود؛ ارتش سرخ کماکان در برابر پیشروی سریع نیروهای آلمان عقب می‌نشست و سرنوشت جنگ مبهم و نامعلوم. برخلاف مراحل پایانی جنگ که همین برنامه با عوامل و مضامینی کم و بیش مشابه به صورت یک سیاست منسجم و حساب شدة مسکو و در چارچوب تحکیم دستاوردهای یک قدرت پیروز در جنگ مطرح شد، در این مرحله وضع کاملاً فرق می‌کرد. یکی از مهّم‌ترین این تفاوت‌ها مخالفت صریح مقامات نظامی و دیپلماتیک شوروی با این ماجراجویی امنیتی بود. به نوشتة جمیل حسنلی «... با وجود کوشش‌های باقروف در پیش بردن مسئله آذربایجان جنوبی رهبری اتحاد شوروی در این مورد دچار تردید بود. ارگان‌های امنیتی شوروی برای اعمال فشار بر حکومت ایران طرح‌هایی در مورد عملیات جدایی‌طلبانه در کردستان تهیه کرده بودند لکن آندره اسمیرنوف سفیر اتحاد شوروی که با مسائل ایران آشنایی بیشتری داشت با 'بازی با مسئله کردستان' مخالفت می‌کرد. او معتقد بود که در ایران مسئله جدایی‌خواهی کردها پیوسته بازیچة سیاست‌های کشورهای خارجی بوده است. ما باید از ورود به این بازی بپرهیزیم [اگر چه] این بدان معنا نیست که از کردها قطع علاقه کنیم و از آنها در پیشبرد منافع خودمان استفاده نکنیم...».
با آنکه باقروف توانست دو تن از دیگر مخالفان اصلی این فعالیت‌ها، یعنی ژنرال نوویکوف و سرهنگ ژارکوف، به ترتیب فرمانده و کمیسر سیاسی ارتش سرخ، را در آذربایجان از دور خارج کند ولی در نهایت سفیر شوروی در ایران موفق شد مسکو را به فراخواندن هیئت مزبور و خاتمه دادن به تحریکات جاری متقاعد سازد.
در کنار عواملی چون وضعیت دشوار نیروهای شوروی در جبهة جنگ علیه آلمان و مذاکرات جاری میان دولت ایران و متفقین که در نهایت به انعقاد پیمان سه‌گانة اتحاد در بهمن ۱۳۲۰ منجر شد یکی از دیگر عواملِ مهمی که در این تغییر سیاست مؤثر واقع گشت، نگرانی ترکیه بود. در اواسط آذر ۱۳۲۰ وابسته نظامی سفارت بریتانیا در تهران از نگرانی وابستة نظامی ترکیه نسبت به تحولات جاری در حوزه‌های کردنشین نوشت: «توفیق کردهای ایران در رهایی از قید نظام حکومتی ایران باعث تحرک کردهای عراق و ترکیه شده است . برخی از رؤسای کرد که در خلال آخرین عملیات ترکها بر ضد کردها از ترکیه گریخته و بر اساس توافق صورت گرفته با دولت ایران در نقاط مرکزی و شرقی کشور تحت نظر بودند، اجازة فرار یافته و اینک به کردستان ایران و حوالی مرز ترکیه بازگشته بودند.» در ادامة گزارش وابستة نظامی سفارت بریتانیا آمده بود که از نظر وابستة نظامی سفارت ترکیه «... سیاست بی‌طرفی‌ها [ بریتانیا] در قبال شورش کردها بر ضد دولت ایران تنها می‌توانست در حُکم همدلی نسبت به کردها تعبیر شود. به عقیدة او [وابسته نظامی سفارت ترکیه] روسها به نحوی آشکار اندیشة استقلال کردستان را تشویق می‌کردند.»
با توجه به تلاش قدرت‌های محور برای وارد ساختن ترکیه به جنگ که با وعده‌هایی مبنی بر انضمام سرزمین‌های ترک زبان ایران و قفقاز نیز توأم بود، و تلاش متقابل متفقین برای ترغیب ترک‌ها به حفظ بی طرفی فعلی‌اش ، می‌توان احتمال داد که رفع نگرانی از ترکیه نیز در خاتمه دادن به این تحریکات مؤثر بوده باشد.
از نقطه نظر داخلی نیز در کنار اقدامات دولت ایران در واکنش نسبت به این رخدادها، جراید و افکار عمومی هم بدین مسائل پرداخته، تبعات خطرناک آن را از نظر دور نداشتند. در این زمینه می‌توان به روزنامة پرچم اشاره کرد که به نگارندگی سیداحمد کسروی، هم تبلیغات ضد ایرانی مجامعی چون جمعیت آذربایجان تبریز و ارگانِ آن روزنامة آذربایجان را مدّ نظر داشت و هم رخدادهای خانمان‌سوز ارومیه و مناطق اطرافش را دنبال می‌کرد. اگر چه در پی تصمیم مقامات شوروی مبنی بر جمع کردن این بساط، «کمیتة نجات» ارومیه و «جمعیت آذربایجان» تبریز به همان سرعتی که تشکیل شده بودند، ناپدید و از انظار پنهان شدند و در پاره‌ای از دیگر نقاط نیز مانند اردبیل و خلخال با صدور اجازة اعادة حداقلی از اقتدار نظامی ایران، آشوب‌های عشایری مورد بحث به سرعت فرو نشست ولی در مناطقی چون ارومیه بنا به دلایلی که در ادامه بدان‌ها اشاره شد، آشوب و اغتشاشی که بر پا شده بود بدین سادگی‌ها فروکش نکرد.

تداوم آشوب
مخالفت روس‌ها با اعادة حداقلی از حضور نظامی و انتظامی ایران در این حوزه یکی از مهمترین علل این امر بود. وابستة نظامی سفارت بریتانیا در تهران به نقل از گزارش کنسولگری بریتانیا در تبریز در مورد وضعیت ارومیه می‌نویسد «... در شهر امنیت توسط واحدهای روس تأمین شده است؛ کمیتة نجات متفرق شده یا حالتی زیر زمینی یافته؛ از حضور مقامات یا نظام اداری ایران نشانة چندانی به چشم نمی‌خورد و مقامات روسیه سوایِ از حفظ نظم، به مسائل اداری توجهی ندارند. تعداد پلیس و ژاندارم کمتر از آن است که بتواند تأثیری داشته باشد و روحیة خود را نیز کاملاً باخته‌اند. در ولایات [اطراف شهر] نشانی از اقتدار حکومت ملاحظه نمی‌شود و در خارج از شهر ژاندارمی حضور ندارد... مقامات شوروی هنوز از صدور اجازة اعزام نیروهای ایرانی به ارومیه خودداری می‌کنند.» در حالی که برای رفع موانعی از این دست بین مقامات ایرانی و شوروی مذاکراتی جریان داشت ولی به درازا کشیدن این مذاکرات، گسترده بودن حوزة آشوب و اغتشاش و در کنار این عوامل، تمایل روس‌ها به حفظ برگِ کُرد در میان برگ‌های بازی‌ای که در پیش داشت، بر پیچیدگی وضع و تداوم ناآرامی‌های جاری افزود.
از اواخر بهمن ـ اوایل اسفند ۱۳۲۰ از آمادگی رسمی مقامات شوروی در صدور اجازة اعادة اقتدار نظامی و اداری ایران بر حوزة ارومیه سخن در میان بود و با اقدام فهیمی، استاندار جدید آذربایجان شرقی در اعزام قاضی‌محمد و شیخ عبدالقادر نهری که هر دو از لحاظ مذهبی، از چهره‌های موجه و معتبر منطقه‌ای بودند بدان حدود و از آن مهمتر استقرار سرهنگ میرحسین هاشمی فرمانده امنیه (ژاندارمری) آذربایجان در ارومیه برای اعادة آرامش تلاش‌هایی به عمل آمد ولی چنانکه از تحولات بعدی برمی‌آید، حتی همین تلاش‌های محدود برای اعادة انتظام و جلوگیری از ترکتازی کردها با مخالفت مقامات محلی شوروی و نیروهای دست نشاندة آنها روبرو شده و به موج تازه‌ای از ناآرامی‌ها منجر گشت.
سرهنگ هاشمی که به محض ورودِ به ارومیه «... در اطراف شهر پست‌های امنیه برقرار و در قلع و قمع اشرار مجاهدت کامل نمود و رؤسای عشایر را احضار و آنها را به وظایف خود آشنا نموده‌اند، حمل اسلحه در داخل شهر ممنوع شده و دستورهای مؤکدی مبنی بر خوشرفتاری با اهالی در تمام اطراف به مأمورین صادر...» کرده بود صد قبضه سلاح نیز برای جلوگیری از حملات کردها در میان نیروهای محلی توزیع کرد که آن نیز هم موجب نارضایی روس‌ها شد و هم واکنش تند عشایر کرد را به دنبال آورد و بهانه‌ای شد برای شروع این دور جدید از آشوب‌های محلی. در پی تلاش ژاندارمری برای خلع سلاح گروهی از عشایر که قصد ورودِ به شهر را داشتند، زد و خوردی آغاز شد که در اندک زمانی به محاصرة شهر و غارت گستردة روستاهای اطراف آن منجر شد. در پی چنین دگرگونی‌هایی و به محض مراجعت سرهنگ هاشمی به تبریز بود که «... اکراد مسلح با عناوین مختلف بر ضد امینه و استقرار پست‌های امنیه قیام و در نتیجة حمله‌ای سخت چندین پارچه دهات را غارت و آتش زده، امنیه‌ها با عدة کم شب و روز به دفاع پرداخته، دهات بی‌سکنه و اهالی به شهر ریخته و در مساجد و معابر و کاروانسراهای رضائیه جا گرفته، کلیة اموال و آذوقه دام‌ها از دستشان رفته، غالب باغات با خاک یکسان و راه شوسه برای حمل خوار بار قطع شده است...» تنها با مداخله مقامات شوروی بود که برای مدتی از شدّت حملات کاسته شد و کار به مذاکره کشید.
در جلسه‌ای که در همین ایّام با حضور کنسول شوروی، فرمانده شهربانی ارومیه و تعدادی از رؤسای کرد تشکیل شد کردها ضمن طرح خواسته‌هایی چون اجازة حمل اسلحه، امتناع دولت از برقراری پست‌های ژاندارمری بین خوی و مهاباد، گردآوری تسلیحاتی که گفته می‌شد از سوی دولت میان روستائیان تقسیم شده است، مجموعه‌ای از خواسته‌های جدید و متفاوت را نیز طرح کردند از جمله آزادی کردها در «امور ملّی» و تدریس زبان کردی در مدارس ... که از ترتیبی نو و فضایِ حاصل از تحریکات گروه باقروف در این عرصه حکایت داشت. در حالی که این خواسته‌ها برای بررسی بیشتر به تهران ارجاع شد، دور جدیدی از درگیری‌ها آغاز گردید. این بار هم جنگ و جدل در اثر تلاش گروهی از کردها برای تصرف یکی از پست‌های ژاندارمری آغاز شد.
ماجرا از آنجا آغاز شد که «... سرکار سرهنگ هاشمی فرمانده امنیة آذربایجان کامل بیک را احضار و تکلیف کردند که از [این] کارها دست کشیده، مثل سابق مشغول فلاحت و کارهای خود باشد ولی مشارالیه از قبول آن امتناع و از شهر خارج شده و اکراد را با معیت زروبیک و نوری بیک جمع کرده به پُست‌های امنیة اطراف شهر حمله و با یاری دیگران که هر روز بر مهمات اکراد افزوده می‌شد، پست‌های امنیه یکی پس از دیگری به علت قطع روابط با شهر و کمی تعداد آنها که حقیقتاً دلیرانه و مردانه در مقابل اشرار جانفشانی می‌کردند مجبوراً برچیده شده و به شهر می‌آمدند و هر قریه که در مسیر آنها بود غارت و ساکنان آنها پابرهنه رو به شهر فرار می‌کردند و در راه باقی‌ماندة اموالشان به دست آشوری‌ها به غارت رفته و بعضی از آنها نیز ... کشته می‌شدند...»
با سقوط پاسگاه پولادلو که آخرین پست امنیه بود بالاخره دامنة درگیری‌ها به اطراف شهر رسید. به گزارش یکی از اهالی ارومیه «... از روز سه‌شنبه ۸ ماه جاری [اردیبهشت] اطراف شهر را اکراد گرفتند و شاگردان مدارس با فریاد واحسینا و وامحمدا به کوچه و بازار ریختند و فرار کنان به منزلشان رهسپار شدند... روز چهارشنبه به همان وضع باقی بود که اهالی دهات به شهر ریخته و دار و ندارشان را با اغنام و احشام و اثاثیه به غارت بردند... و عصر چهارشنبه ارامنه و مسیحیان شهر که مسبب اصلی هم ایشان می‌باشند از منزلشان و پشت‌بام، ستاد لشکر و شهربانی و شهرداری را گلوله باران کردند ولی کاری نتوانستند از پیش ببرند... روز پنج‌شنبه دهم ماه جاری باز اکراد دور شهر را گرفتند و مردم در تشویش بودند ولی جوانان دلیر در منزل سنگر کرده و زنان شجاع در پشت‌بام‌ها سنگ‌ها را جمع‌آوری نموده و می‌گفتند تا آخرین قطره [خون] از خود دفاع خواهیم کرد. امنیه‌ها و آژان‌ها هم مرگ را جلو چشمانشان گرفته و همیشه حاضر به جنگ هستند. تا امروز که یکشنبه است و شهر شش روز است در محاصره می‌باشد از طرف مرکز نه قوه‌ای رسیده است و نه تلگراف رضایت‌بخش...» و در نتیجه زد و خورد ادامه یافت.
بار اصلی دفاع از شهر را سرگرد کمال رئیس ژاندرامری ارومیه برعهده داشت و در یک مرحله از این زد و خوردها «... تمامی افراد امنیه را کاملاً مجهز نموده و [به] عدة زیادی از دهاتیان نیز که مسلح بوده و به شهر مهاجرت کرده بودند...» فرمان داد در مقام حمله برآمده و در نتیجه «... اکراد از دروازه‌های شهر عقب رانده شدند..» در داخل شهر نیز در حالی «... افراد امنیه در عمارت ستاد سابق سنگربندی کرده بودند...»، عصر روز ۹ اردیبهشت از سوی ساختمان‌هایی که در آن اطراف دست آشوری‌ها بود تیراندازی‌هایی به سمت عمارت ستاد آغاز شد ولی این امر دوامی پیدا نکرد و «... اقدامات مجدّانة امنیه از این شورش داخلی شهر مانع شده و غائله همان روز خاتمه یافت...».

هیئت اعزامی
در این میان در اواسط ماه در حالی که آشوب و ناآرامی کماکان در اطراف شهر به صورت دستبردهای گاه به گاه به پست‌های ژاندارمری ادامه داشت، با انتشار خبر دیدار مجدد سرلشکر جهانبانی از ارومیه بازهم امیدواری‌هایی پیش آمد. به گزارش روزنامة اقدام «... پس از رسیدن تلگراف‌هایی از رضائیه که حاکی از اختلال امور دولتی در آن سامان بود اخیراً دولت درصدد اقدام اساسی برآمده و تصمیم گرفته است آسایش مردم آن شهرستان را نیز کاملاً فراهم سازد و قرار است روز شنبه آقای سرلشکر جهانبانی وزیر جنگ با عده‌ای از افسران ارتش به طرف آذربایجان شرقی حرکت کنند و اوضاع آن حدود را در محل مورد مطالعه قرار دهند...».
به نظر می‌آید که این بار در قیاسِ با گذشته امیدواری‌ها بیشتر بود. زیرا به گزارش روزنامه ایران «... بنا بر تلگرافی نیز که امروز از مسکو رسیده است دولت شوروی نیز نسبت به رفع اغتشاش و برقراری امنیت در حدود رضائیه ابراز علاقه‌مندی نموده و به قوای نظامی شوروی دستور همکاری با قوای دولت در آن ناحیه [را] داده است...». با دیدار سرلشکر جهانبانی از آذربایجان هم در زمینة تحولات جاری اطلاعات دقیقتری کسب شد و هم برای اعادة آرامش اقداماتی جدّی‌تر به عمل آمد. جهانبانی که در این دوره وزارتِ جنگِ کابینة علی سهیلی را بر عهده داشت در اواسط ماه به اتفاق سرتیپ مقتدر معاون وزارت جنگ و دکتر حسین مرزبان استاندار جدید ارومیه، راهی آذربایجان شد. او پس از اقامتی کوتاه در تبریز عازم ارومیه شد و ضمن دیدار و گفت و گو با تعدادی از آوارگان که به مرند و خوی و شاپور پناه برده بودند، در ۱۷ اردیبهشت وارد شهر شد. در برآوردی اولیه از خسارات و ضایعات حاصل از فراز و فرود «کمیتة نجات»، استاندار جدید آذربایجان غربی از حدود ۳۵۰ نفر تلفاتِ وارده بر ژاندارمری و نیروهای محلی و۶۰ هزار آواره‌ای گزارش دادکه از حدود ۳۰۰ روستای غارت زدة آن حدود به ارومیه و دیگر شهرهای عمده گریخته بودند. رسیدگی به حال و روز این آوارگان که با حرکتی گسترده در سطح مملکتی برای جمع‌آوری کمک و اعانه برای آنها توأم شد، اولویت نخست مقامات دولتی بود.
سرهنگ مهین در گزارش خود وضعیت این مقطع را به نحوی موجز چنین توصیف می‌کند: «... تمام رعایای عجم به شهر پناهنده و با وضعیت اسفناکی در گوشه و کنار مساجد و خیابان پراکنده بودند، اغنام و احشام باقیماندة آنان در شهر متمرکز و به علت فقدان علوفه تلف می‌شدند و به واسطة عدم امنیت جرات خروج از شهر را نداشتند. رعایای آثوری بالعکس در نهایت آسایش به کار کشاورزی مشغول ولی به هیچ وجه به مأمورین دولت اعم از کشوری یا لشکری نزدیک نمی‌شدند. اکراد که به علت غارتگری آباد بودند به کلی دست از کشاورزی کشیده و با نهایت سرعت و شدّت مشغول تهیة اسلحه و مهمات بودند. ضمنا به علت [؟] نیرو تا اندازه‌ای متوحش بوده و به همین دلیل بیشتر خود را به روس نزدیک نموده و اظهار خدمتگزاری و صمیمیت می‌کردند ... کسبه و تجار دکان‌ها و مغازه‌ها را خالی کرده و دارایی خود را در خانه مخفی یا به تبریز حمل کرده بودند...».
کسب اطلاعات دقیق‌تر از ترکیب نیروهای آشوبگر نیز از دیگر دستاوردهای این سفر بود. به گفتة سرلشکر جهانبانی بسیاری از طوایف مهّم منطقه چون مامش و بیگ‌زاده و گورک و منگور و زرزا در این زد و خوردها مشارکت نداشته و این امر فقط به تعدادی از طوایف اطراف سلماس و ارومیه محدود بوده است. ظاهراً بار اصلی این آشوب را عشایر شکاک و هرکی ـ از جمله هرکی‌هایی که اخیرا از عراق آمده بودند ـ بر دوش داشتند. در مورد بحث آسوری‌ها و ارمنی‌ها نیز خاطر نشان گردید که شهرت همدستی آنها در این تحولات بیشتر به غارت نشدن روستاهای آنها در این زد و خوردها مربوط می‌شد تا احیاناً مشارکت فعالشان به نفع نیروهای شورشی.
در کنار این مباحث و رسیدگی به ماوقع اتخاذ ترتیباتی جهت اعادة نظم و امنیت آتی منطقه مهمترین وظیفه‌ای بود که دولت پیش‌رو داشت؛ به ویژه آنکه موسم برداشت محصول در پیش بود و لزوم فراهم آوردن موجبات بازگشت آوارگان به روستاهای موطنشان، اهمیتی اساسی داشت. در حالی که در آغاز مقامات شوروی حاضر نبودند با استقرار نیروی بیش از ۵۰۰ نفر در ارومیه موافقت کنند بالاخره ـ و لابد با توجه به میزان گستردة آشوبی که به راه انداخته بودند ـ رضایت دادند که نیرویی مرکب از دو گردان پیاده، دو واحد سوار و یک واحد زرهی که در مجموع به ۱۵۰۰ نفر بالغ می‌شد راهی ارومیه گردد.
سرلشکر جهانبانی ضمن اعلان خبر استقرار عن‌قریب این نیرو در منطقه خاطرنشان ساخت «... از طرف دیگر پادگان نیروی شوروی نیز با اینکه دستور قطعی دارند در امور داخلی کشور مداخله نکنند حاضر شدند به سهم خود در جلوگیری از غارتگری‌ها تشریک مساعی نمایند و رؤسای طوایف مطیع نیز هر یک در منطقة خود مسئول امنیت قرار داده شدند...»
ولی به رغم تمامی این تدابیر به محض مراجعت سرلشکر جهانبانی، تعرضات عشایر از نو آغاز شد. «... اکراد مجدداً اطراف شهر را محاصره کرده و به شهر تیراندازی نموده‌اند و مردم دچار وحشت و اضطراب سختی شده‌اند. همه از شهر فرار می‌کنند. در کشتی‌هایی که به دریاچه وارد شدند به قدری ازدحام است که نصف پناهندگان موفق به فرار شدن نگردیدند از ده‌ها چیزی نمانده، خانه‌ها و مزارع تمام ویران شده است...» به گزارش پرچم «... روز یکشنبه ـ [۲۰ اردیبهشت] ـ نوری بیک و رشید بیک رؤسای کرد به شرارت خود ادامه داده، شهر را محاصره، راه آذوقه را بستند و با مسلسل بنای تیراندازی را گذاشتند...» در حالی که «...امنیه‌ها دفاع کردند و نگذاشتند مواشی و دام‌های شهر غارت شود... آقای استاندار از کنسول شوروی دعوت و در نتیجة مذاکرات بعد از ظهر در استانداری کمیسیونی تشکیل مرکب از آقای استاندار و کنسول شوروی و سرهنگ شوروی با سه نفر افسر و دو رئیس کرد ـ نوری بیک و رشید بیک ـ به اظهارات آنها رسیدگی نمودند...» اساس اظهارات آنها این بود که چون به خواسته‌های پیشین‌شان توجهی نشده بود، «... ده روز قبل شرایطی ارسال و هنوز به جواب آن نائل نشده‌ایم بدین لحاظ قوای خود را به اطراف شهر سوق داده‌ایم...». بالاخره پس از چند ساعت مذاکره که با صدور اجازة تردد مسلحانه در خارج از شهر و آزادی تردد بدون سلاح در داخل شهر توأم گردید قرار شد کردهای شورشی «... صبح به محل خود حرکت کنند [و] مخصوصاً مقامات شوروی به آنها شدیداً اخطار نمودند که اگر در نزدیکی شهر دیده شوند مسئولند و مواخذه و مجازات خواهند شد...»
احتمالاً در چارچوب یک چنین تغییری بود که اقدامات نیروی انتظامی ایران که تا پیش از این بیشتر جنبه‌ای دفاعی داشت، حالتی تعرض به خود گرفت. هنوز زد و خوردها در اطراف شهر ادامه داشت که سرگرد کمال که پیشتر نیز بدو اشاره شد همراه با گروهی از افراد تحت فرمانش «... به نزدیک قریة چهار بخش که متعلق به آشوری‌ها می‌باشد رفته و سنگربندی نمودند ... [در حالی که] ... رؤسای اکراد در منازل آشوری‌های قریة چهار بخش مشغول خوردن نهار و چایی بودند... افراد امنیه شروع به شلیک نموده و دو نفر از مردان آشوری که از کامل بیک رئیس اکراد مشغول پذیرایی بودند از پنجره که مشرف به سنگرهای امنیه‌ها بود تیر خورده، یکی فوت و دیگری زخمی شده، بالاخره پیشرفت افراد امنیه شروع شده و [ناخوانا] اکراد در محاصره واقع و در این موقع که [ناخوانا] امنیه بیشتر بوده و کاملاً می‌خواستند اکراد [ناخوانا] محاصره قرار دهند یکی رسیده و امنیه‌ها را برگرداند و اکراد را نیز امر مراجعت نمودند و از همان [ناخوانا] اکراد دست از شورش برداشته ولی کاملاً مسلح به شهر آمد و شهر می‌کنند...»
در این میان قوای نظامی مورد بحث، یک تیپ مختلط به فرماندهی سرهنگ حسین مهین از لشکر اول مرکز که در اواخر اردیبهشت تهران را ترک کرده بود در اواسط خرداد در میان استقبال گستردة مردم ارومیه که یادآورِ استقبال همین مردم از ورود نیروهای نظامی ایران در فردای سقوط فرقة دموکرات در آذر ۱۳۲۵ بود وارد شهر شدند. به گزارش مخبر روزنامة اقدام از ظهر آن روز «... دسته‌های مرد و زن با چهره‌های حاکی از مسرّت و شادی از یکی دو کیلومتری خارج شهر تا محل اقامت سربازان رشید صف بسته بودند. در خارج شهر چادرهای متعددی از طرف استانداری و وجوه اهالی با وسایل پذیرایی برپا و گل ریزان فراهم شده بود. کنسول دولت اتحاد شوروی و فرمانده پادگان نیروی سرخ و استاندار [استان] چهارم و عموم رؤسای اداره‌های دولتی و وجوه طبقات و یک گروهان احترام امنیه در مدخل چادرها به انتظار ورود نیرو ایستاده بودند. به مجرد رسیدن اولین اتومبیل نیرو قربانی‌های فراوان نثار گردید؛ اتومبیل‌های حامل سربازان و افسران و تانک‌ها در میان احترامات گردان امنیه و کف‌زدن‌ها و گل‌ریزان و اشک چشم مستقبلین و ازدحام بی‌مانند اهالی که راه بر آنان بسته بودند به تأنی و با آهنگی متین و محکم عبور می‌کردند..... یکی از دوشیزگان خیر مقدم گفته و با تقدیم دسته‌گل خطابه‌ای که مترجم احساسات درونی جوانان و اهالی آن سامان بود خواند و پس از عرض شادباش چنین گفت: 'اینک به پاس احترام ...دسته‌گلی را که حاکی از احساسات درونی و نمونه‌ای از دل‌های خونین ما است به پای برادران افسر و سرباز رشید خود نثار کرده، کامیابی و پیروزی و عظمت ارتش شاهنشاهی ایران را از درگاه یزدان مسئلت می‌نمایم و با صدای بلند فریاد می‌زنیم زنده باد ایران و سربازان رشید و فداکار میهن. '»

دورة تعلیق
اگر چه در نهایت وضع به حالت عادی برنگشت و استقرار نیروهای محدودی چون واحد تحت فرماندهی سرهنگ مهین در ارومیه، به اعادة اقتدار و حاکمیت ایران بر حوزة تحت اشغال ارتش سرخ منجر نشد امّا وضعیت کج‌دار و مریزی برقرار گشت که تا مراحل پایانی جنگ و تا شروع تلاش بعدی مقامات شوروی برای دامن زدن به دور جدیدی از تحریکات قومی در آن سامان، ادامه داشت.
توصیفِ سرهنگ مهین از این دوره را می‌توان تا حدودی گویای وضعیت مورد بحث یا به عبارت دقیق‌تر مراحل اولیة آن دانست: «... تمام رعایا بدون استثناء به دهات مربوطه رفته مشغول جمع‌آوری محصول بودند. آثوری‌ها نسبتاً به مأمورین دولت (اهم از کشوری و لشکری) نزدیک شده و بزرگان آنها ملاقات‌هایی از استانداری و فرمانده نیرو به عمل آورده و تا اندازه‌ای وحشت و هراسی که در بین آنان تولید شده بود مرتفع گردیده و با آرامش مشغول کار بودند. اکراد کوچکترین تخطی و مزاحمتی نسبت به مال و منال و محصول رعایا نداشته ولی نسبت به سهم اربابی بعضی مالکین به عنوان دعوی حقوقی تجاوزاتی می‌نمودند که هنوز هم ادامه دارد... عناصر شوروی رفتار خود را تغییر و تعدیل داده، تا اندازه‌ای همکاری نشان می‌دهند...»
در این دورة بینابینی، گرچه نیروهای نظامی ایران عملاً در پادگان‌های خود محصور بوده و آزادی عملی نداشتند، ولی عشایر کرد نیز حد و حدودی را رعایت و طبعاً حَکَم نهایی نیز روس‌ها بودند.
هرگاه آشوب و اغتشاشی رخ می‌داد و امنیت روستاها از نو در مخاطره قرار می‌گرفت-مواردی که بنا به وضعیت ایلی منطقه، نادر و کم هم نبودند- این باز روس‌ها بودند که ضمن اجتناب از اقداماتی چون عملیات مشترک انتظامی با نیروهای ایرانی که مقامات دولتی ایران خواهانش بودند، با تشکیل جلساتی مرکب از سران کرد و مقامات کشور و یا جلساتی بدون حضور مقامات ایرانی، سعی می‌کردند ضمن حفظ موازانة موجود، این مسائل را به صورتی کدخدا منشانه حل و فصل کنند. جلساتی که اگر چه هدف اصلی از تشکیل آن‌ها کمک به اعادة انتظام محلی اعلان می‌شد، ولی مقاصد و اهداف دیگری را نیز دنبال می‌کرد. برای مثال می‌توان به جلسه‌ای اشاره کرد که در اواخر شهریور ۱۳۲۱ در اشنویه تشکیل شد. در آغاز از آن سخن بود که مقامات روسیه تعدادی از سران کرد را به اشنویه فراخوانده و «... ضمن هشدار نسبت به ایجاد هرگونه بی‌نظمی، تهدید کرده‌اند که خود برای سرکوب [ این نوع بی‌نظمی‌ها] وارد عمل خواهند شد...» ولی چندی بعد از سوی مقامات ایرانی اعلان شد که برخلاف آن تصور اولیه هدف اصلی این نشست «... ادای سوگند وفاداری در حمایت از مقامات شوروی و تأسیس یک تشکیلات واحد برای انسجام آن‌ها بوده‌است .» گزارش‌هایی که بعداً در مورد جلسة اشنویه به کنسول بریتانیا در تبریز رسید نیز مؤید همین امر بود و حاصل نهایی کار نیز برآمدن عمرآقا شریفی رئیس ایل شکاک در مقام یک چهرة شاخص در میان کردهای شمالغرب ایران. اگر چه سرآغاز رسمی تحریکات او در این عرصه با اقداماتی چون یک « بلوک گردشی» در منطقه شروع شد«... در معیّت۱۵۰ سوار مسلح کرد، تحت یک بیرق سرخ که دو خنجر متقاطع و سه ستاره را نیز بعنوان نشانه برخود داشت...». که ظاهراً «... آن را در محل بعنوان پرچم ملّی یک کردستان مستقل تعبیر می‌کردند...» ولی این مانع از آن نبود که وی در همین دورة بینابینی از سوی دولت مرکزی به سمت بخشدار حوزة صومای و برادوست نیز منصوب شود و در یک مرحلة تعیین‌کنندة بعدی نیز به گونه‌ای که در بخشی دیگر از این مجموعه ملاحظه خواهد شد در تقابل با تمنیّات سه ستاره و خنجر نشان مزبور خط مشی‌ای متفاوت اتخاذ کند.
***
حوادث و رخدادهای این دوره از تاریخ معاصر ایران، چه رخدادهای مربوط به حوزة کردنشین شمالغرب که موضوع اصلی این بررسی است و چه حوادثی که در دیگر نقاط تحت تصرف ارتش سرخ، از جمله در تبریز در همین ایّام رخ دادند از آن روی اهمیت دارند که آنها را می‌توان پیش‌درآمدی دانست بر رشته رویدادهای مهمی که حدود چهار سال بعد به صورت برآمدن یک حرکت جدایی‌طلب در آن سامان نه فقط تحولات کشور که تحولات جهانی را نیز تحت‌الشعاع خود قرار داد. در واقع بسیاری از عناصر و عوامل و همچنین مضامین و عناوینی که در فاصلة پاییز ۱۳۲۴ تا پاییز ۱۳۲۵ صحنه گردان اصلی تحولات آذربایجان گردیده و گفتار حاکم بر آن رخدادها را شکل دادند در این دورة اولیه نیز خودی نشان داده بودند. هر چند که این خودنمایی در آن موقع به جدّ گرفته نشد و به اندازة کافی مورد توجه قرار نگرفت.
آنچه در این زمینه به ویژه حایز اهمیت می‌باشد، وضعیت خاص ارومیه است از لحاظ استعداد آشوب و اغتشاش؛ تنوع زبانی و مذهبی، تفاوت‌هایی از نظر سبک و سیاق زندگی مانند ایلیاتی‌گری و یکجانشینی صرفاً روستایی و دیگر موارد مشابه در بسیاری از دیگر نقاط ایران نیز وجود داشت ولی آنچه تجربة ارومیه را تا حدودی از دیگر نقاط ایران متمایز ساخت و وضعیت خاص مورد بحث را پیش آورد، تجربة هولناک جنگ اول جهانی بود. تبدیل این حوزه به عرصة رویارویی قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای و واداشتن هر یک از عناصر موصوف به رویارویی با عنصری دیگر در جهت پیشبرد منافع آنها که با خشونتی به دور از روالِ معمول در این گونه تنش‌ها توأم شد، زمینه‌ای از کینه‌توزی را فراهم کرد که به رغم گذشت سال‌ها هنوز هم به قوت خود باقی بود. و در کنار این عامل که خود به تنهایی نیز برای مستعد ساختن زمینة آشوب کفایت می‌کرد، اختلافات فاحش طبقاتی، ستم فوق‌العادة نظامیان بر عشایر، محدودیت‌هایی که بر جوامع آشوری اعمال گردید (به ویژه جلوگیری از مراجعت گروهی از آنها به روستاهای موطنشان بعد از کشتارهای زمان جنگ اول) ... نیز مزید بر علت شد.
سرهنگ حسین مهین که در ابتدای این بررسی نیز به پاره‌ای از ملاحظاتش در مورد تقسیم اهالی ارومیه به «... سه قسمت عمدة کرد، آشوری و عجم...» و اختلافات ریشه‌دار آنها اشاره شد، در ادامة گزارش خود از علل دیگر و به روزتر تنش و رویارویی نیز یاد کرد، از جمله مجموعه‌ای از اختلافات اجتماعی. به عقیدة او سرمنشاء بسیاری از این درگیری‌ها «... آقایان ملاکین و متنفذین شهری ... [بودند که] ... فرمانده امنیة وقت سرهنگ سیدحسین هاشمی را اغفال و درصدد مسلح ساختن رعایا...» برآمدند. همین مسئله باعث تولید سوءظن مقامات شوروی گشته در نتیجه از مسلح شدن اکراد جلوگیری ننموده، سهل است تسهیلاتی نیز فراهم آوردند...» سرهنگ مهین در ادامه از «... درج مقالات مهیج در روزنامة پرچم و کاریکاتورهای روزنامة امید و غیره که موجب تشدید نفاق بین اکراد و آثوری و عجم و بدتر از همه مشوب ساخت ذهن مقامات شوروی گشت...» نیز انتقاد داشت. «... بعضی از ملاکین و هوچیانی که در بدایت امر مشغول تحریص و تشویق نیرو به انتقامجویی از اکراد بودند...» هنوز دست از تحریک برنداشته و «... با نشر اخبار جعلی و تلگرافات مبالغه‌آمیز به مرکز و غیره اذهان مردم را مشوّب...» می‌سازند. به نوشتة سرهنگ مهین «... این اشخاص تماما دارای سوابق ممتدی هستند که در هر دوره جزء دستجات انقلابی بوده حتی در واقعة شهریور سال گذشته نیز غالبا جزو کارمندان کمیته بوده و از عمل تروریسم نیز خودداری نداشته‌اند...».
همو در نامه‌ای که چندی بعد در واکنش به انتشار یکی از همان مقالات مهیج و گزارش‌های مبالغه‌آمیز مورد نظرش، به یکی از جراید وقت ارسال داشت، از آرامش حاکم بر ارومیه نوشت و اینکه «... تمام دهقانان بدون استثناء مشغول جمع‌آوری محصول می‌باشند و امنیت در منطقة رضائیه کاملاً بر قرار است...» و اگر هم برخوردی پیش می‌آید بیش از آنکه به دعوای «کرد و عجم» مربوط باشد به اختلافات ارباب ـ رعیتی بر می‌گشت. به عقیدة او «... این آقایان مالکین که در تهران نشسته‌اند دائما موجب اختلال اذهان اولیای امور و انتشارات بی‌اساس جراید می‌شوند خوب است خودشان بیایند و املاکشان را از نزدیک مشاهده و مراقبت کنند... و الا با این ترتیب که آقایان در پیش گرفته‌اند و عده‌ای در تبریز و قسمتی در تهران نشسته‌اند، انتظار دارند سربازان دولت به جای مباشر برای آنها خرمن جمع‌آوری کنند طبعاً به نتیجة مطلوب نخواهند رسید.»
اگر چه مواردی از این دست از لحاظ شناسایی زمینة بحران اهمیت داشتند ولی همان گونه که اینک می‌دانیم اصل ماجرا به تشکیل کمیتة کرد و آسوری برمی‌گشت و برنامة مقامات امنیتی شوروی در آن مقطع برای «عملیات جدایی‌طلبانه در کردستان ایران» و دیگر موارد مشابه. امری که احتمالاً سرهنگ مهین و دیگر صاحب منصبان ایرانی از ابعاد گستردة آن بی‌اطلاع بودند و در صورت شک و سوءظن نسبت به نیأت روسیه نیز با توجه به وضعیت ایرانِ تحت اشغال، امکان طرح و بیان آن وجود نداشت. یعنی همان برنامه‌ای که از مدت زمانی پیش روس‌ها تهیه و تدارک آن را آغاز کرده بودند و گروه باقروف به نحوی عجولانه درصدد اعمال آن برآمد. این برنامه به نحوی که می‌دانیم چهار سال بعد و در مراحل پایانی جنگ، سر فرصت و با یک هماهنگی و انسجام گسترده‌تر از نو و با تبعاتی به مراتب مخربّتر از حوادث زمستان ۱۳۲۰ به مرحلة اجرا گذاشته شد. ولی این بار مرکز ثقل وجه کردی آن به مهاباد منتقل شد.

یادداشت‌ها:

۱. برای آگاهی از ابعاد نظامی این فروپاشی بنگرید به محمدرضا خلیلی عراق، وقایع شهریور. جزوة ۱۴، جلد ۱، ۱۴خرداد ۱۳۲۳، صفحة ۲۱۸-۲۱۰؛ جزوة ۳۴، ۷ آبان ۱۳۲۴،صفحة ۶۲۰-۶۰۶ ؛ جزوه‌های ۳۷ و ۳۸، بی‌تا، صص ۷۰۲-۶۶۱ و ریچارد استوارت. در آخرین روزهای رضاشاه (تهاجم روس و انگلیس به ایران در شهریور ۱۳۲۰) ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی و کاوه بیات، تهران: انتشارات معین، چ ۲، ۱۳۷۰ و برای بازتاب محلی این تحولات بهروز خاماچی، آتش برفراز تبریز، تبریز: انتشارات ایران ویچ ، ۱۳۷۱، صفحة ۲۷۴-۱۷۳ و حمید ملازاده، سیری در کوچه‌های خاطرات، تبریز، انتشارات ارگ، ۱۳۷۳، صفحة۵۸-۱۷.
۲. بنگرید به ایرج افشار و بهزاد رزاقی (به کوشش) خاطرات و اسناد ناصر دفتر روایی (انقلاب مشروطیت، نهضت جنگل، دورة ناامنی، وقایع سیاسی و اجتماعی خلخال)، تهران: انتشارات فرودسی، ۱۳۶۳، صص ۱۸۳-۱۴۹ و همچنین سرلشکر عبدالله خان امیر طهماسبی، یادداشت‌هایی از آشوب‌های عشایری و سیاسی آذربایجان، تهران: شرکت نشر و پژوهش شیرازه کتاب با همکاری پردیس دانش، ۱۳۸۶، صفحة۷۰-۵۹
۳. همان، افشار و رزاقی، پیشین، صص ۶۸-۱۶۶، و امیرطهماسبی، پیشین، صص۹۰-۸۹
۴. برای شرح نسبتاً مفصل رخدادهای خلخال بنگرید به افشار و رزاقی، پیشین، صص ۳۰۲-۲۹۴ و ۳۰۲-۲۹۴، و همچنین «خلاصة اطلاعاتی» - گزارش ادواری وابسته نظامی سفارت بریتانیا در تهران از تحولات مملکتی که از این پس به نام '' گزارش سفارت'' از آن یاد خواهد شد- شمارة ۳، ۱۹-۱۳ ژانویه ۱۹۴۲/۲۳-۲۰ دی ۱۳۳۰ به نقل از:
R.M. Burell (General Editor) Iran Political Diaries ـ ازاین پس I.P.D.ـ Archive Edition, ۱۹۹۷, Vol. ۷۷, ۱۹۳۹-۱۹۴۲, P.۴۵۹
۵. بنگرید به نوشته‌ای تحت عنوان «رفع نگرانی از اهالی شبستر» امضاء ابوالقاسم خرمی‌نژاد و هوشنگ رحیمی‌زاده در روزنامة پرچم ، ۱۰ فروردین ۱۳۲۱.
۶. روزنامة اطلاعات، ۲۴ آبان ۱۳۲۰. در گزارشی دیگر تعداد جلالی‌ها ۶ هزار خانوار ذکر شده‌است. ظاهراً برای تأمین معاش آن‌ها کمیسیونی هم تشکیل شده بود. اطلاعات، ۱۰ اسفند۱۳۲۰
۷. برای گزارش مفصلی از این درگیری‌ها که می‌تواند مبیّن تأثیر دیرپای و کینه‌توزی‌های بعدی نیز باشد بنگرید به رحمت‌الله معتمدی (معتمدالوزاره)، ارومیه در محاربة عالم سوز، تهران: نشر و پژوهش شیرازه، ۱۳۷۹.
۸.«گزارش سرهنگ مهین، فرمانده نیروی اعزامی، ۵/۶/۱۳۲۱» سازمان اسناد ملّی ایران- از این پس ساما-۳۵/۲۳۲/۳۱۰
۹ . روزنامة کوشش ۲۷ آبان ۱۳۲۰؛ همچنین بنگرید به روزنامة اطلاعات، ۲۴ آبان ۱۳۲۰ و « گزارش سفارت » ش۲۶، ۳۰ اکتبر- ۱۰ نوامبر ۱۹۴۱/ ۸-۱۹ آبان ۱۳۲۰ به نقل ازI.P.D., vol. ۱۱, p.۴۱۰
۱۰. «گزارش سفارت» ،ش۴، ۲۶-۱۹ ژانویه ۱۹۴۲/۲۹ دی-۶ بهمن ۱۳۲۰ به نقل از
I.P.D., vol. ۱۱, pp.۴۶۲-۴۶۳
۱۱. روس‌ها اصرار داشتند که تعداد کل نیروی ژاندارم در آذربایجان به جای ۴۰۰۰ نفر به ۱۵۰۰ نفر محدود بماند و نیروی شهربانی تبریز نصف شود.«گزارش سفارت» ش۳۰، ۱۵-۹ دسامبر۱۹۴۱/۲۴-۱۸ آذر ۱۳۲۰ به نقل ازI.P.D. ,vol. ۱۱, p.۴۲۶
۱۲. جمیل حسنلی، فراز و فرود فرقة دموکرات آذربایجان به روایت اسناد محرمانة آرشیوهای اتحاد جماهیر شوروی، ترجمة منصور همامی، تهران: نشر نی، ۱۳۸۳، ص۲۱
۱۳. بنگرید به دورة روزنامة آذربایجان «ناشر افکار جمعیت آذربایجان» که در فاصلة ۱۰ آبان ۱۳۲۰ تا ۱۰ فروردین ۱۳۲۱ در تبریز منتشر شد.
۱۴.حسنلی، پیشین، صفحة ۲۲
۱۵. «گزارش سفارت» ش۱، ۳۰ دسامبر۱۹۴۱-۵ ژانویه ۱۹۴۲/۱۵-۹ دی ۱۳۲۰ به نقل از
I.P.D. ,vol ll, p.۴۵۱
۱۶. روزنامة پرچم، ۶ تیر ۱۳۲۱
۱۷. «گزارش سفارت»، ش۴، ۲۶-۱۹ ژانویه ۱۹۴۲/۲۹ دی-۶ بهمن ۱۳۲۰ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۴۶۳
۱۸. «گزارش سفارت» شماره‌های ۲۸و۲۹. ۱۹ نوامبر-۸ دسامبر۱۹۴۱/۲۸ آبان-۲۱ دی۱۳۳۰ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۴۱۸ and ۴۲۱
۱۹. «گزارش سفارت»،ش ۳۱، ۲۹-۱۶ دسامبر۱۹۴۲/۲۵ آذر- ۸ دی ۱۳۲۰ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۴۲۶
۲۰. سفارت ایران در ترکیه، تلگراف رمز واصله از وزارت امور خارجه به تاریخ دوشنبه ۲۹/۱۰/۱۳۲۰ به نقل از آرشیو وزارت امورخارجه، نمایندگی آنکارا کارتن۷۲ / پروندة ۱۷۶۷، ۱۳۲۱، کریس کوچر نیز در کتاب خود به تحولات این دوره اشاراتی دارد؛ جنبش ملّی کرد، ترجمة ابراهیم یونسی، تهران: انتشارات نگاه، ۱۳۷۳، صص ۲۰۲-۲۰۱.
۲۱. حسنلی، پیشین، صفحة ۲۲
۲۲. همان، صفحة ۲۸
۲۳. همان، صفحة ۳۴
۲۴. همان، صفحة ۳۰
۲۵. منظور پاره‌ای از سران و بازماندگان کردهای شورشی ترکیه بود که در پی شکست شورش احسان نوری پاشا درآرارات(۱۳۱۰) به ایران پناهنده شدند. برای آگاهی بیشتربنگرید به رحیم اشنویی محمودزاده، ژنرال احسان نوری پاشا، تهران: ناشر مؤلف، ۱۳۸۶، صفحة ۲۲۸-۲۰۸ و همچنین گزارش سفارت، ش ۲۹، ۸-۲ دسامبر ۱۹۴۱/ ۱۷-۱۱ آذر ۱۳۲۰ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۴۲۲
۲۶. «گزارش سفارت»،ش۲۹، ۸-۲ دسامبر۱۹۴۱/۱۷-۱۱ آذر۱۳۲۰ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۴۲۲
. Selim Deringil, Turkish Foreign Policy During the Second Word War
N.Y. Cambridge University Press,۱۹۸۸, pp.۱۲۶-۱۳۲ and ۱۷۳-۷۴
همچنین جیکوب لاندو، پان ترکیسم، یک قرن در تکاپوی الحاق گری، ترجمة دکتر حمید احمدی، تهران: نشر نی، ۱۳۸۲، صفحة ۱۹۴-۱۸۷
.Derngil, op.cit, pp. ۱۱۷-۱۴۳
۲۹. بنگرید به کاوه بیات، «کسروی و بحران آذربایجان»، فصلنامة گفتگو ، شمارة ۴۸، اردیبهشت ۱۳۸۶، صص ۶۸-۵۳.
۳۰. بنگرید به دورة روزنامه پرچم درفاصلة دی ۱۳۲۰ تا اردیبهشت ۱۳۲۱
۳۱. «گزارش سفارت»،شمارة ۶، ۹-۲ فوریه ۱۹۴۲/۲۰-۱۳ بهمن ۱۳۲۰ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۴۷۰
و شمارة ۱۶، ۲۱-۱۵ آوریل ۱۹۴۲/۲۶ فروردین-اول اردیبهشت ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۰۱
۳۲. برای آگاهی بیشتر بنگرید به سرهنگ سید احمد جان‌پولاد، سرگذشت یک افسر ایرانی، تهران: شرکت نشر و پژوهش شیرازة کتاب با همکاری پردیس دانش، ۱۳۸۵، صص ۱۵۸-۱۴۸
۳۳. «گزارش سفارت»،ش۶، ۹-۲ فوریه ۱۹۴۲/۲۰-۱۳ بهمن ۱۳۲۰ به نقل از
I.P.D. , vol. ۱۱, p.۴۷۰
۳۴. «گزارش سفارت»،ش۸، ۲۴-۱۸ فوریه ۱۹۴۲/۲۹ بهمن-۴ اسفند۱۳۲۰ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۴۷۸
۳۵. «گزارش سفارت»،ش۹، ۲۵ فوریه-۳ مارس ۱۹۴۲/۱۲-۶ اسفند۱۳۲۰ به نقل از
I. P.D. ,vol. ۱۱,p.۴۸۱
۳۶. روزنامة صدای ایران، ۳ اردیبهشت ۱۳۲۱.
۳۷.دفتر نخست وزیر، رونوشت گزارش سرهنگ خدیوی، ناحیة ۲ امنیه آذربایجان، شمارة ۹۰۱۸۱/۱، مورخ
۲۵/۳/۱۳۲۱ (ساما ).
۳۸. روزنامة صدای ایران، ۱۱ اردیبهشت ۱۳۲۱
۳۹. «گزارش سفارت»،ش۱۸ ، ۲۹ آوریل-۵ می ۱۹۴۲/۱۶-۹ فروردین ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D., vol. ۱۱, p.۵۰۸
۴۰ .همان.
۴۱. پرچم، ۶ تیر ۱۳۲۱
۴۲.گزارش به امضاء «م.ن.» در روزنامة پرچم، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۱
۴۳. پرچم، ۶ تیر ۱۳۲۱.
۴۴. روزنامة اقدام . ۱۴ اردیبهشت ۱۳۲۱
۴۵. روزنامة ایران. ۱۶ اردیبهشت ۱۳۲۱
۴۶. روزنامة پرچم، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۱
۴۷. «گزارش سفارت»،ش۲۰، ۱۹-۱۳ می ۱۹۴۲/۲۹-۲۳ اردیبهشت ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۱۳
در مورد تعداد پناهندگان و تلفات این درگیری‌ها آمار متفاوتی ارائه شد. در حالی که مقامات شوروی از ۴۰ کشته و ۷۰ مجروح سخن گفته و آمار پناهندگان را به مراتب کمتر از ارقام اعلان شده از سوی دولت ایران می‌دانستند(« گزارش سفارت» ش ۲۱، ۲۶-۲۰ می ۱۹۴۲/۳۰ اردیبهشت -۵ خرداد ۱۳۲۱ به نقل از I.P.D. , vol. ۱۱, P.۵۱۸ ) روزنامة اقدام از «... پیش از ۳۵۰۰۰ نفر زن و مرد و کودک و بزرگ ...» نوشت که در ارومیه آواره و سرگردان بودند( ۲۷ اردیبهشت ۱۳۲۱).
۴۸. برای گزارش‌هایی از تشکیل یک کمیسیون ویژه در مجلس شورای ملّی، تعیین ابتهاج السلطان محوی به عنوان نمایندة دولت در این زمینه و کمک‌های رسیده از نقاطی چون اصفهان، شیراز، اراک، خاش، خرمشهر، گنبد... و لرستان بنگرید به روزنامة اقدام در فاصلة ۲۴ اردیبهشت تا ۷ تیر ۱۳۲۱.
۴۹. گزارش سرهنگ مهین، پیشین.
۵۰. مصاحبة رادیویی سرلشکر جهانبانی به نقل از روزنامه‌های پرچم ( ۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۱) و اقدام (۲۵ اردیبهشت ۱۳۲۱)
۵۱. «گزارش سفارت»،ش۲۰، ۱۹-۱۳ می ۱۹۴۲/۲۹-۲۳ اردیبهشت ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۱۴
۵۲. مصاحبة رادیویی جهانبانی، پرچم ، ۲۴ اردیبهشت و اقدام ، ۲۵ اردیبهشت۱۳۲۱. اطلاعات موجود در این زمینه کم و اندک است. در حالی که در مورد ارمنی‌ها که همانند دورة پیشین آشوب ـ جنگ اول جهانی ـ نقش شاخصی در این عرصه نداشتند، اطلاعات بیشتری در دست است (از جمله شناسایی و بازداشت جمع درخور توجهی از فعالین ضد شوروی ارمنی توسط مقامات امنیتی شوروی و انتقالشان به روسیه در همین دوره) ولی در مورد آسوری‌ها که به نظر می‌آید در طول دورة اشغال ارتش سرخ همکاری فعالانه‌ای با روس‌ها داشتند، آگاهی چندانی در دسترس نمی‌باشد. البته در مورد تبعات اسف‌بار کار یعنی مصائبی که در پی فروپاشی فرقه دامنگیر آسوری‌ها شد مانند نهب و غارت گستردة روستاهایشان در اطراف ارومیه، گزارش‌های فراوانی وجود دارد.
۵۳. «گزارش سفارت»،ش۲۰، ۱۹-۱۳ می ۱۹۴۲/۲۹-۲۳ اردیبهشت ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۱۳-۱۴
۵۴. مصاحبة رادیویی جهانبانی، پرچم ، ۲۴ اردیبهشت و اقدام ، ۲۵ اردیبهشت۱۳۲۱
۵۵. اقدام، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۲۱
۵۶. روزنامة پرچم، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۲۱
۵۷. همان.
۵۸. پرچم، ۶ تیر ۱۳۲۱
۵۹. اقدام، ۱۳ خرداد ۱۳۲۱
۶۰. پرچم، ۶ تیر ۱۳۲۱
۶۱. گزارش سرهنگ مهین، پیشین.
۶۲. «گزارش سفارت»،ش۲۵، ۲۳-۱۷ ژوئن ۱۹۴۲/۲۷ خرداد-۲ تیر ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۲۹
همچنین مجموعه‌ای از گزارش‌های پراکنده مبنی بر جلوگیری از اقدامات نیروهای انتظامی ایران و یا رهایی متخلفین و اعادة تسلیحات ضبط شدة آنها. برای نمونه بنگرید به وزارت کشور، گزارش ناحیة ۲ امنیه،آذربایجان، بی تا [ تقریباً اوایل خرداد ۱۳۲۱] شمارة ۴۲۳۱/ج۲ (اسناد وزارت خارجه، سال ۱۳۲۱ ک ۳۵/ پ ۱۱۷) وزارت کشور، ادارة انتظامات، شمارة ۱۶۲۸/۲۴۵۴/ن.م.۲۹/۴/۱۳۲۱ (اسناد وزارت خارجه، سال ۱۳۲۱ ک۱۲/پ ۱۴) وزارت خارجه تذکاریه به سفارت کبرای اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، [ ۱۰/۵/۱۳۲۱] (اسناد وزارت خارجه به سال ۱۳۲۱ ک۱۲/پ ۱۴)
۶۳. «گزارش سفارت»،ش۳۰-۲۴ ژوئن۱۹۴۲/۹-۳ تیر۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۳۳-۳۴
۶۴. برای گزارشی از یکی از این جلسات که در ۲۰ تیر در استانداری ارومیه برگذار شد بنگرید به روزنامة اقدام ۲۴ تیر ۱۳۲۱ و بازتاب آن در گزارش‌های سفارت بریتانیا به «گزارش سفارت» ، ش ۲۹، ۲۱-۱۵ ژوئن۱۹۴۲/۳۰-۲۴ تیر ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۴۲
۶۵. «گزارش سفارت»،ش۳۷ ، ۱۵-۹ سپتامبر۱۹۴۲/۲۴-۱۸ شهریور۱۳۲۱به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۶۹
۶۶. «گزارش سفارت»،ش ۳۸ ، ۲۲-۱۶ سپتامبر۱۹۴۲/۳۱-۲۵ شهریور۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱, p.۵۷۱
کریس کوچرا نیز به جلسة اشنویه اشاراتی دارد (پیشین، صص ۲۰۳-۲۰۲)
۶۷. «گزارش سفارت»،ش ۴۰، ۳۰ سپتامبر ۶ اکتبر ۱۹۴۲/ ۱۴-۸ مهر ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. , vol. ۱۱ ,p.۵۷۱
۶۸. «گزارش سفارت»، ش ۴۱، ۱۳-۷ اکتبر ۱۹۴۲/ ۲۱-۱۵ مهر ۱۳۲۱ به نقل از
I. P.D. ,Vol. ۱۱, p.۵۸۰
۶۹. وزارت پست و تلگراف و تلفن، از رضائیه به تهران، شمارة ۱۷۸، مورخ ۱۴/۱۲/[۱۳۲۲]. گزارش استانداری اسناد وزارت خارجه، سال ۱۳۲۲ ک۲۲/پ۹
۷۰.«گزارش سرهنگ مهین» پیشین.
۷۱. ایران، ۱۸ مرداد ۱۳۲۱
۷۲. همان
۷۳ . برای آگاهی از جوانبی چند از این تهیه و تدارک، از جمله تربیت «متخصصان» آشنا به زبان‌های محلی که به سال‌های نخست دهة ۱۹۳۰ برمی‌گشت بنگرید به:
David B. Nissman, The Soviet Union and Iranian Azarbaijan, The Use of Nationalism for Political Penetration, Westveiw Press/Boulder and London, ۱۹۸۷, pp. ۲۷-۳۳.
و ترجمه بخشی از این بررسی تحت عنوان «ارتش سرخ شوروی و چگونگی ابداع ' آذربایجان جنوبی'»، فصلنامة گفتگو ، ش ۳۳، خرداد ۱۳۸۱، صص ۴۵-۳۷.

کاوه بیات

کاوه بیات، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر، سند شناس و مترجم. 

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/26085e3d1afcdf54a912437f15f1facc.jpg
ترکيه به منظور افزايش سهم خود در اقتصاد منطقه نخجوان، تعرفه گمرکي براي کالاهاي کشاورزي و صنعتي توليدي «جمهوري خودمختار نخجوان» جمهوري باکو را لغو کرد.به گزارش
cache/resized/fc4c1f2a1a477c90341f00c70b7a7e1f.jpg
در جريان سفر هيأتي از رژيم صهيونيستي به جمهوري آذربايجان، يادداشت تفاهم همکاري ميان شهر «غَبَله» جمهوري آذربايجان و شهر  « يقنعم» در شمال فلسطين اشغالي امضاء
cache/resized/dfc0b2bbf24a39f5e2da5f7926ab9343.jpg
وزارت دفاع جمهوري باکو در واکنش به گزارش رسانه هاي ارمنستان مبني بر استفاده نيروهاي ارتش جمهوري باکو از سيستم موشکي «اسپايک» خريداري شده از رژيم صهيونيستي در
cache/resized/f6852508428a4e5d48ad28a9269a33f2.jpg
رسانه های خبری از سفر رهبران جمهوري قراباغ کوهستاني به بروکسل و برگزاري همايش «همکاري آرتساخ و اتحاديه اروپا» در بروکسل خبر داد. به گزارش آذریها به نقل از
cache/resized/a59a9ff63930de47fc620f8bace72c67.jpg
  پل گوبل، تحليلگر سيا و مشاور پيشين وزير امور خارجه آمريکا در امور خلق هاي شوروي سابق ، در گفتگو با پايگاه اينترنتي «آخار » گفت : «مسکو تا وفاداری باکو را 
cache/resized/82552c743d6192d836a370d3249cd267.jpg
آکادمي علوم جمهوري باکو از يافته شدن دو نسخه دستنويس از اشعار عمادالدين نسيمي، شاعر  ايراني قرن هشتم هجري شمسي، در کتابخانه ملي آنکارا خبر داد.  پايگاه
cache/resized/5ecef784624a9e8f3ba1885699b90571.jpg
خبرگزاري دولتي «آذرتاج» جمهوري باکو به نقل از  گزارش روزنامه «نيوز بليز» News Blaze  درباره قاضي يهودي دادگاه عالي جمهوري آذربايجان ، نوشت : « (جمهوري)
cache/resized/5165a8623eec6c683020a3901ddf7787.jpg
تالشان جمهوری باکو که براثر سیاست های دولت مرکزی با مشکلات اقتصادی شدید و بیکاری مواجهند، از طریق مراوده با ایران امرار معاش می کنند.به گزارش آذریها روزنامه
cache/resized/6ac74b6bf12be9c2b2b0be9af8364413.jpg
نماينده دادستاني جمهوري باکو براي دو روحاني شيعه شهر لنکران اين کشور درخواست حکم زندان 18 و 15 ساله کرد.به گزارش پايگاه اينترنتي «مائده» نماينده دادستاني در
cache/resized/66e3606a362cf26584d55a20e6ecedd9.jpg
به گزارش آذریها به نقل از خبرگزاری آرمن‌پرس ادوارد شارمازانوف نائب ریس پارلمان ارمنستان در پاسخ به اظهارات الهام علی اف که در حاشیه اجلاس سران کشورهای اسلامی
cache/resized/254595f1236b4934a872ed3b0fc158aa.jpg
تسنیم: سفر ناگهانی ژنرال ذاکر حسن‌اف، وزیر دفاع جمهوری آذربایجان به فلسطین اشغالی برای دیدار با مقامات سیاسی و نظامی رژیم اشغالگر قدس و بازدید از برخی از مراکز
cache/resized/7b1ef7e08523ab23bccd299c9b31b633.jpg
  توافق نامه خواهرخواندگي شهر «شماخي» جمهوري باکو با شهرک یهودی نشين «طيره کرمل» در فلسطين اشغالي امضاء شد. به گزارش «ريپورت»، توافق نامه خواهرخواندگي